چرا برنامه اینترنتی آزاد توقیف شد؟ | از جنجال بر سر آینده ایران تا شهادت حضرت زهرا(س)
رویداد۲۴ | «آزاد» یا همان «مدرسه آزادفکری» سابق، فعلاً اجازه انتشار گفتوگوی تازه ندارد. مهدی احمدی، مدیر و میزبان گفتوگوهای این رسانه، شب گذشته با انتشار متنی اعلام کرد که در پی ابلاغیهای با اتهام «نشر اکاذیب» به دادسرا احضار شده است.
احمدی نوشت: «مخاطبان عزیز و گرامی آزاد، من، مهدی احمدی مدیر و میزبان گفتوگوهای «آزاد»، پیرو ابلاغیه با اتهام «نشر اکاذیب» دیروز و امروز جهت تفهیم اتهام به دادسرا مراجعه کردم. مطابق دستور مقام قضایی، من با قرار کفالت آزاد شدم، اما رسانه «آزاد» تا اطلاع ثانوی از انتشار هر گفتوگویی منع شده است.»
او در ادامه با اشاره به مدل تأمین مالی این رسانه گفته هزینههای جاری «آزاد» عمدتاً از حمایت مخاطبان و درآمد یوتیوب تأمین میشود و توقف انتشار برنامههای تازه میتواند بقای این پروژه را تهدید کند. این شیوه تأمین مالی پیش از این نیز از سوی خود احمدی برای نیویورکتایمز توضیح داده شده بود؛ او گفته بود «آزاد» از کمکهای مردمی و درآمد تبلیغاتی یوتیوب تأمین میشود و حدود ۷۰ درصد مخاطبانش را کاربران داخل ایران تشکیل میدهند.
«مدرسه آزادفکری» چیست؟
«آزاد» همان پروژهای است که فعالیتش را با نام «مدرسه آزادفکری» آغاز کرد. این مجموعه از سال ۱۳۹۲ در دانشگاه صنعتی شریف و با ایده توسعه فضای بحث و آزاداندیشی شکل گرفت. هدف اولیه آن ایجاد فضایی بود که در آن افراد با گرایشهای سیاسی و فکری متفاوت بتوانند روبهروی یکدیگر بنشینند و گفتوگو کنند.
این پروژه اما بهتدریج از فضای دانشگاه فاصله گرفت. به گفته مهدی احمدی، پس از بالا گرفتن حاشیه برخی مناظرهها، دانشگاه شریف دیگر اجازه استفاده از امکانات دانشگاه را به «مدرسه آزادفکری» نداد و این مجموعه از سال ۲۰۲۲ فعالیت اصلی خود را به یوتیوب منتقل کرد.
همین انتقال، دامنه مخاطبان «آزاد» را بهشدت گسترش داد؛ این پلتفرم به مرور به یکی از مهم ترین پلتفرمهای گفتوگومحور فارسی در فضای آنلاین تبدیل شد.
صفحه رسمی «آزاد» نیز خود را «سابقاً مدرسه آزادفکری» معرفی میکند و گفتوگوهایش را عمدتاً از طریق یوتیوب منتشر میکند.
یکی از ویژگیهایی که «آزاد» را از بسیاری از رسانههای داخلی متمایز کرده، دعوت همزمان از طیفی گسترده از مهمانان و طرح سوالات در قالب گفت وگوهای ویدئویی است که مستقل ترین و شجاع ترین رسانه ها آن را در چارچوب گزارش های مکتوب نگه می دارند.
توقیف آزاد درست یک روز بعد از گزارش نیویورک تایمز درباره آزاد اتفاق افتاده و احتمال وجود ارتباط بین این دو را تقویت کرده است. نیویورکتایمز در گزارش اخیر خود دقیقاً روی همین ویژگی دست گذاشته بود و «آزاد» را رسانهای توصیف کرد که روی طنابی باریک میان دو سوی متضاد حرکت میکند؛ رسانهای که هم دیدگاههای بهشدت انتقادی نسبت به حکومت را منتشر کرده و هم به افراد نزدیک به حاکمیت تریبون داده است.
این روزنامه به یکی از گفتوگوهای پس از حوادث دیماه اشاره کرده بود که در آن یک پژوهشگر از پایان جمهوری اسلامی از طریق همهپرسی قانون اساسی سخن گفته و فرد دیگری از بازگشت نظام پادشاهی دفاع کرده بود. این همان گفتوگوی پنجساعته «دیماه خونین و آینده ایران» با حضور حسام سلامت، سجاد فتاحی و میلاد دخانچی بود؛ خود رسانه «آزاد» این برنامه را مواجهه و نقد متقابل سه ایده «جمهوری، پادشاهی و اصلاح اجتماعی» معرفی کرده است. در این گفت وگوی چالشی، مهمانان درباره بنیادیترین سؤال سیاسی ایران، یعنی آینده نظام سیاسی کشور، روی آنتن یک رسانه مستقر در تهران بحث کرده اند.
مناظرهای که پای شهادت حضرت زهرا را به بحث عمومی کشاند
بیشتر بخوانید:
اما شاید جنجالیترین برنامه «آزاد» نه یک مناظره سیاسی، بلکه گفتوگویی درباره یکی از حساسترین موضوعات تاریخی و مذهبی تشیع بود.
«آزاد» در آذر ۱۴۰۴ عبدالرحیم سلیمانی اردستانی و حامد کاشانی را برای مناظرهای با عنوان «مظلومیت و شهادت حضرت زهرا؟» روبهروی یکدیگر نشاند. سلیمانی اردستانی در این برنامه در روایت مشهور درباره نحوه شهادت حضرت زهرا تشکیک کرد و حامد کاشانی در مقابل از روایت رایج شیعه دفاع کرد. این مناظره در دو بخش منتشر شد و بازتاب وسیعی پیدا کرد.
حواشی ماجرا به فضای مناظره محدود نماند. پس از پخش برنامه، رسانههای اصولگرا بهشدت علیه سلیمانی اردستانی موضع گرفتند و بعدتر افرادی به دفتر او مراجعه کردند و برخورد لفظی و تهدیدآمیزی شکل گرفت؛ اتفاقی که نشان داد مناظرهای که با عنوان بحث تاریخی و مذهبی آغاز شده بود، میتواند به سرعت وارد فضای سیاسی و امنیتی شود.
«آزاد» پیش از این نیز درباره موضوعاتی مانند رابطه ایران و روسیه، آینده اصلاحطلبی، مهاجران افغانستانی، نسبت دین و اخلاق در جنگ، سیاست خارجی و آینده ایران مناظرههایی با حضور دیدگاههای کاملاً متضاد برگزار کرده بود. صفحه رسمی این رسانه برنامههایی با حضور چهرههایی چون نوآم چامسکی منتشر کرده است.
این برنامه برای اولین بار یک گفت وگوی آنلاین میان یکی از معروف ترین چهره های محافظه کار آمریکایی یعنی تاکر کارلسون با رئیس جمهور ایران ترتیب داد. آزاد در واقع میانجی گفت وگوی کارلسون و پزشکیان بود؛ مجری آمریکایی جمهوری خواهی که در پادکست خود عملکرد دولت ترامپ را بارها مورد نقد قرار داده است.
گزارش نیویورکتایمز و یک سؤال حساس
بیشتر بخوانید: چگونه یک رسانه با گفتوگوهای چالشی از سرکوب و سانسور جان سالم بدر میبرد؟ |گزارش جالب نیویورک تایمز درباره «آزاد»
ماجرا زمانی جالبتر میشود که توقیف فعالیت «آزاد» فاصله زمانی اندکی با انتشار گزارش مفصل نیویورکتایمز درباره همین رسانه دارد.
نیویورکتایمز در گزارش خود پرسیده بود چگونه «آزاد» در ساختار رسانهای ایران توانسته چنین گفتوگوهایی را منتشر کند و همچنان در داخل کشور فعالیت داشته باشد.
مهدی احمدی در پاسخ به گمانههایی درباره برخورداری مجموعهاش از «حامی قدرتمند»، چنین ادعایی را رد کرده بود. نیویورکتایمز نیز نوشته بود منتقدان، با توجه به محدودیت رسانهها در ایران، همین پرسش را مطرح میکنند که چگونه چنین کانالی اجازه فعالیت پیدا کرده است.
این گزارش البته یادآوری کرده بود که «آزاد» پیش از این هم بدون هزینه فعالیت نکرده است. سایت این مجموعه فیلتر شده، احمدی چند بار مورد بازجویی قرار گرفته و در جریان جنگ سال ۲۰۲۵ نیز، به گفته او، تجهیزات مجموعه پس از انتشار دو برنامه درباره جنگ برای ۲۵ روز توقیف شده بود.
کانال رسمی «آزاد» نیز پیشتر اعلام کرده بود سایت مجموعه فیلتر شده و مقام مربوطه در توضیح این اقدام، از جمله نسبت به عناوین برخی گفتوگوها و برنامههای مرتبط با «زن، زندگی» ابراز نگرانی کرده بود.
نزدیکی زمانی انتشار گزارش نیویورکتایمز و احضار مهدی احمدی میتواند این گمانه را ایجاد کند که افزایش توجه رسانهای بینالمللی به «آزاد» در برخورد تازه بیتأثیر نبوده است، بهخصوص آنکه گزارش نیویورکتایمز نه فقط برنامههای جنجالی این رسانه، بلکه سازوکار فعالیت و رابطه آن با محدودیتهای سیاسی داخل ایران را موضوع گزارش خود کرده بود.
جالب اینکه نیویورکتایمز در همان گزارش درباره آینده «آزاد» نوشته بود فعالیت چنین پروژههایی تضمینشده نیست و حکومت میتواند هر زمان محدودیتهای تازهای اعمال کند.
یک روز بعد، مهدی احمدی اعلام کرد «آزاد» فعلاً حق انتشار هیچ گفتوگوی تازهای ندارد.
پروژهای با هدف «گفتوگو»
احمدی فلسفه «آزاد» را اینگونه برای نیویورکتایمز توضیح داده بود: قرار گرفتن میان دو سوی متضاد و فراهم کردن شرایطی که مخاطب استدلال هر دو طرف را بشنود و خودش قضاوت کند. او گفته بود این کار را برای آینده جامعه ایران ضروری میداند.
بحث درباره کیفیت برنامههای «آزاد»، انتخاب مهمانان یا حتی ادعای بیطرفی آن بحث دیگری است. این رسانه منتقدان جدی در هر دو سوی طیف سیاسی داشته و حتی متهم شده که با کنار هم نشاندن مخالف و موافق حکومت، تصویری غیرواقعی از برابری فرصت بیان دیدگاهها در ایران ایجاد میکند؛ انتقادی که احمدی آن را رد کرده است.
اما حالا مسئله بنیادیتری مطرح است: رسانهای که طی سالهای گذشته تلاش کرده بود حساسترین اختلافات موجود در جامعه ایران، از آینده جمهوری اسلامی و پادشاهی گرفته تا اعتراضات، جنگ و حتی روایت شهادت حضرت زهرا را از خیابان و شبکههای اجتماعی به میز گفتوگو منتقل کند، خود از گفتوگو کردن منع شده است.
شاید همین تناقض، بهترین توضیح برای وضعیت امروز «آزاد» باشد: پروژهای که با ایده «بگذارید حرف بزنیم» شکل گرفت، حالا باید منتظر بماند تا مشخص شود چه زمانی دوباره اجازه حرف زدن خواهد داشت.
