واکاوی پاسخ تهران به تحریم هوایی؛ خط و نشان برای کشورهای همسایه راهگشاست؟
رویداد۲۴| با تنگتر شدن حلقه تحریمها و فشارهای اقتصادی، نبرد واشنگتن علیه تهران ابعاد تازهای به خود گرفته و این بار شریان حساس ترانزیت هوایی کشور را نشانه رفته است. پس از اقدامات اخیر خزانهداری آمریکا در محدودسازی ارائه خدمات فرودگاهی، عدم سوخترسانی و لغو یکباره پروازهای شرکتهای ایرانی به مقصد بسیاری از کشورهای همسایه، خطوط پروازی کشور با اختلال بیسابقهای مواجه شدهاند. این اقدام تحریمی که حتی پروازهای پرتردد به مقاصدی، چون عراق را به تعطیلی کشانده، موجی از مواضع تند و تهدیدهای متقابل را از سوی مسئولان سیاسی، نظامی و رسانههای داخلی برانگیخته است. واکنشهایی که نشان میدهد مسئولان در پی اتخاذ سیاست «تهدید در برابر تهدید» هستند، اما تحلیل دقیق این مواضع نشان میدهد که چنین خطونشانهایی در ترازو و عیار کارشناسی، هم ابعاد بازدارنده دارد و هم هزینههای پنهان و سنگینی را به همراه میآورد.
از خطونشان در بهارستان تا هشدار صریح به کشورهای همجوار
شدتگرفتن تحریمها موجی از اظهارات قاطع را در فضای سیاسی کشور رقم زده است. محمداسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، با تاکید بر اینکه محاصره هوایی قابلیت تداوم ندارد، صریحاً از پاسخهای خنثیکننده سخن گفته و تهدید کرده است که با اقدامات عملی، طرف مقابل از این اقدام پشیمان خواهد شد؛ اگرچه او خود نیز اذعان دارد که فشار اصلی این اقدامات بر دوش مردم سنگینی میکند.
همزمان، هشدارها مرزهای کشور را رد کرده و متوجه همسایگان شده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، از کشورهای منطقه خواسته تا وارد ماجراجویی آمریکا نشوند و هشدار داده که در صورت ممانعت از پرواز هواپیماهای ایرانی، فرودگاههای آنان نیز امنیت پروازی نخواهند داشت. محمد مخبر، مشاور رهبر انقلاب نیز با تکرار همین موضع، اصل متقابل را مطرح کرده و یادآور شده است که پرواز در منطقه یا برای همه آزاد خواهد بود یا برای هیچکس.
در این میان، رسانههایی مانند روزنامه قدس نیز با مطرح کردن پیشنهادهایی، چون افزایش ریسک ناوپای به وسیله اعلام مداوم نوتام و برگزاری رزمایشها، بر لزوم پاسخدهی به تمکین فرودگاههای منطقه از تحریمهای آمریکا تاکید ورزیدهاند.
آیا تهدید هوایی معادل بازدارندگی است؟
مدافعان اتخاذ این لحن تند و مطرحکردن سناریوهای ناامنسازی خطوط پروازی منطقه معتقدند که اتخاذ چنین موضعی میتواند ابزاری برای بازدارندگی باشد. از این دیدگاه، وقتی تهران نشان دهد که همراهی کامل کشورهای همسایه با دستورات تحریمی آمریکا برای خود آنها نیز بیهزینه نخواهد بود و میتواند امنیت پروازهای منطقهایشان را به چالش بکشد، این کشورها ممکن است در تمکین مطلق خود تجدیدنظر کرده و برای دریافت معافیتهای پروازی به واشنگتن فشار بیاورند. از سوی دیگر، طرفداران این تحلیل بر این باورند که سکوت یا انفعال در برابر مسدود شدن خطوط پروازی، سیگنال ضعف به طرف مقابل فرستاده و اشتهای آنها را برای محاصره کاملتر بیشتر میکند؛ بنابراین، ترسیم خط قرمزهای کلامی میتواند تا حدی جلوی پیشروی رفتارهای خصمانه را بگیرد.
تاوان سنگین یک ریسک
با یک نگاه واقعبینانه و کارشناسی، اما به این نتیجه میرسیم که ادبیات تهدیدآمیز در صنعت هوانوردی و ترانزیت، بیشتر از آنکه تحریمها را خنثی کند، ریسکهای تجاری و امنیتی کشور را بالا میبرد. با بالارفتن ریسک پروازی در منطقه و آسمان ایران، شرکتهای بیمه بینالمللی پوششهای خود را لغو میکنند و شرکتهای هواپیمایی خارجی بیش از پیش از عبور از آسمان ایران خودداری ورزیده که این امر مستقیم به درآمدهای ترانزیتی و «اورفلایت» کشور ضربه میزند. علاوه بر این، دیپلماسی تهدید علیه فرودگاههای همسایه، کشورهای منطقه را که ایران نیازمند تعامل اقتصادی با آنهاست، بیش از گذشته به دامن ترتیبات امنیتی آمریکا سوق میدهد و انزوای منطقهای را تشدید میکند. از همه مهمتر، فشار این بنبست پروازی و صعود قیمتها، مستقیماً بر دوش شهروندان عادی، دانشجویان، بیماران و فعالان اقتصادی میافتد که ارتباطاتشان با جهان بیرونی قطع یا بسیار دشوار میشود.
هوشمندی دیپلماتیک یا مسدودسازی آسمان؟
تجربههای گذشته نشان داده است که با هیاهوی رسانهای و تهدیدهای امنیتی نمیتوان ساختار پیچیده تحریمهای هوانوردی را بیاثر کرد. صنعت هوایی کشور بیش از آنکه به خطونشانهای تند احتیاج داشته باشد، نیازمند راهکارهای حقوقی، تعاملات منطقهای و تنشزدایی در سیاست خارجی است. گره زدن امنیت هوایی منطقه به تحریمهای آمریکا، ممکن است در کوتاه مدت پیامهای تندی مخابره کند، اما در عمل خطر خودتحریمی و انزوای بیشتر را افزایش میدهد. راهکار واقعی برای شکستن محاصره هوایی و کاهش فشار بر مردم، نه در ناامنسازی آسمان منطقه، بلکه در دیپلماسی فعال، چانهزنیهای هوشمندانه با همسایگان و حل ریشهای پروندههای مناقشهبرانگیز در عرصه بینالمللی نهفته است.
