پشت پرده «شخصیسازی» کارت بلیت | از کد ملی تا سابقه سفر؛ چرا هویت مسافران ثبت میشود؟
رویداد۲۴| از ابتدای مهرماه، خرید کارت جدید مترو تهران بدون ثبت اطلاعات هویتی امکانپذیر نیست. شرکت بهرهبرداری متروی تهران و حومه اعلام کرده است که مسافر باید هنگام خرید، کد ملی خود را در سامانه فروش ثبت کند و پس از دریافت کد تأیید روی تلفن همراه، کارت به نام او صادر و شخصیسازی شود. دارندگان کارتهای قبلی نیز میتوانند کارت خود را از طریق اپلیکیشن «شهرزاد» یا باجههای منتخب، رایگان به کد ملی و شماره همراه خود متصل کنند.
در نگاه اول، این تصمیم میتواند یک تغییر فنی برای مدیریت بهتر کارتهای بلیت باشد؛ اما الزام شهروند به ارائه کد ملی و شماره تلفن برای استفاده از یک خدمت عمومی، پرسشهای بزرگتری ایجاد میکند. چرا مترو به هویت مسافر نیاز دارد؟ آیا اطلاعات سفر نیز به کد ملی متصل خواهد شد؟ این اطلاعات چه مدت نگهداری میشود و چه کسانی به آن دسترسی خواهند داشت؟ و چرا درست در شرایطی که مترو فعلاً رایگان است، چنین زیرساختی در حال ایجاد است؟
استدلال مترو؛ کارت گم شود، اعتبار نمیسوزد
شرکت بهرهبرداری مترو برای این طرح یک دلیل روشن دارد و آن حفظ اعتبار کارت در صورت گم شدن یا سرقت است. در سیستم قبلی، کارت بلیت عملاً یک ابزار پرداخت فیزیکی بود و اگر صاحب آن کارت را گم میکرد، امکان شناسایی مالک و انتقال موجودی وجود نداشت. با شخصیسازی، کارت به یک فرد مشخص متصل میشود و در صورت مفقودی میتوان کارت را مسدود و اعتبار آن را به کارت جدید منتقل کرد.
این استدلال از نظر خدماتی قابل فهم است و در بسیاری از سیستمهای حملونقل جهان نیز کارتهای شخصی چنین امکانی دارند؛ بنابراین اصل «شخصیسازی کارت» اتفاقی عجیب یا بیسابقه نیست.
اما مسئله از جایی آغاز میشود که شخصیسازی دیگر یک انتخاب برای دریافت خدمات بیشتر نیست، بلکه برای خرید کارت جدید الزامی میشود.
اگر هدف اصلی فقط جلوگیری از سوخت شدن موجودی کارت بود، این سؤال مطرح است که چرا شهروند برای خرید یک کارت عادی باید کد ملی و شماره تلفن خود را ثبت کند و آیا نمیتوانست این امکان به صورت اختیاری ارائه شود؟
کد ملی فقط برای کارت گمشده نیست
توضیحات مسئولان مترو نشان میدهد که کاربرد اطلاعات هویتی به حفظ موجودی کارت محدود نمیشود. مدیر درآمد بلیت شرکت بهرهبرداری مترو از هدفمند کردن استفاده رایگان و تخفیفهای قانونی به عنوان یکی از کارکردهای شخصیسازی نام برده است. به این معنا که اگر قرار باشد گروههایی مانند دهکهای کمدرآمد، خانوادههای پرجمعیت، دانشآموزان یا سربازان از تخفیف یا سفر رایگان برخوردار شوند، سیستم باید بتواند افراد واجد شرایط را شناسایی کند.
از این زاویه، اتصال کارت به کد ملی یک کاربرد مشخص دارد. یعنی یارانه حملونقل به جای کارت، به شخص تعلق میگیرد. اما همین جا یک تفاوت مهم شکل میگیرد. کارت مترو دیگر فقط وسیلهای برای پرداخت یا عبور از گیت نیست؛ بلکه میتواند به شناسهای برای دریافت خدمات حملونقل تبدیل شود؛ و وقتی کارت به هویت فرد متصل شود، پرسش بعدی درباره دادههای سفر اجتنابناپذیر است.
آیا مترو میتواند سابقه سفر شهروندان را ببیند؟
از نظر فنی، اگر کارت شخصیشده برای ورود و خروج استفاده شود، امکان ارتباط دادن سفرهای انجامشده با دارنده کارت وجود دارد. اینکه مترو در عمل چه دادههایی را ذخیره میکند و چه مدت آنها را نگه میدارد، اما باید به صورت رسمی اعلام شود.
آیا فقط مالک کارت مشخص است یا ایستگاه مبدأ و مقصد، زمان ورود و خروج و تعداد سفرها نیز در کنار کد ملی ثبت میشود؟ این پرسش از آن جهت مهم است که «داده سفر» میتواند بسیار فراتر از اطلاعات یک کارت باشد. مجموعه سفرهای ثبتشده میتواند الگوی رفتوآمد یک فرد را نشان دهد.
در کشورهای دیگر نیز این موضوع ناشناخته نیست. کمیسیون ملی انفورماتیک و آزادی فرانسه، درباره کارتهای حملونقل شخصی توضیح داده که اطلاعات سفر میتواند با هویت دارنده کارت مرتبط شود و به همین دلیل موضوع سفر ناشناس و نحوه نگهداری دادهها اهمیت پیدا میکند. در برخی سیستمها نیز کارت شخصی در کنار گزینههای ناشناس وجود دارد؛ بنابراین مسئله این نیست که ثبت اطلاعات مسافر در جهان بیسابقه است. مسئله این است که در تهران چه اطلاعاتی ثبت میشود و آیا شهروند برای استفاده عادی از مترو امکان انتخاب دیگری دارد یا نه.
در کشورهای دیگر چه میکنند؟
تجربه کشورهای مختلف یکسان نیست. در برخی شهرها، کارت شخصی مزایایی مانند حفظ موجودی، شارژ خودکار، تخفیف و دسترسی به سابقه سفر دارد. در کنار آن، در برخی سیستمها امکان استفاده از کارت ثبتنشده یا بلیت ناشناس نیز وجود داشته است.
در فرانسه، نهاد ناظر بر حفاظت از دادهها صراحتاً درباره امکان سفر ناشناس در حملونقل عمومی بحث کرده است. در استرالیا نیز میان کارتهای ثبتشده و ثبتنشده تفاوت قائل شده است؛ بنابراین نمیتوان گفت «در کشورهای پیشرفته هم برای خرید کارت مترو کد ملی میگیرند» و موضوع را تمامشده دانست. مدلهای مختلفی وجود دارد؛ از کارت کاملاً شخصی تا کارتهایی که بدون ثبت اطلاعات هویتی قابل استفادهاند. آنچه باید درباره تهران روشن شود، ضرورت اجباری بودن ثبت هویت است.
ابهام دیگر، زمان اجرای این طرح است. مترو تهران و اتوبوسهای بیآرتی در حال حاضر بر اساس مصوبه شورای شهر رایگان هستند و رایگان بودن این خدمات تا مدت تعیینشده در مصوبه شورا ادامه دارد؛ بنابراین اجرای طرح جدید نشانه نزدیک بودن فعال شدن دوباره نظام دریافت کرایه به حساب میآید.
ابهام اصلی؛ اطلاعات شهروند تا کجا استفاده میشود؟
در این میان، مهمترین مسئله شاید خود کد ملی نباشد؛ بلکه چرخه استفاده از اطلاعات است. مترو باید روشن کند که دقیقاً چه اطلاعاتی ذخیره میشود، چه مدت نگهداری خواهد شد، چه نهادهایی به آن دسترسی دارند و آیا اطلاعات سفر با سایر سامانههای شهرداری یا خدمات شهروندی قابل اتصال است یا نه.
همچنین باید مشخص شود اگر شهروندی نخواهد اطلاعات هویتی خود را ثبت کند، آیا راهی برای استفاده از مترو خواهد داشت یا خیر.
این پرسشها بهویژه در شرایطی اهمیت پیدا میکند که اعتماد عمومی به نحوه جمعآوری و استفاده از اطلاعات شخصی در ایران مسئلهای جدی است. ممکن است شخصیسازی کارت در برخی کشورهای دیگر حساسیت چندانی ایجاد نکند، اما تجربه اجتماعی و سطح اعتماد عمومی در ایران متفاوت است. در چنین فضایی، هرچه یک نهاد عمومی اطلاعات بیشتری از شهروند مطالبه کند، ضرورت شفافیت نیز بیشتر میشود.
این نگرانی لزوماً به معنای آن نیست که مترو قصد استفاده نامتعارف یا امنیتی از دادهها را دارد؛ اما به هر حال اتصال کارت به کد ملی و شماره تلفن، در کنار ثبت سفرهای الکترونیکی، میتواند رابطهای میان هویت شهروند و رفتار او در شبکه حملونقل ایجاد کند؛ لذا نباید ضرورت توضیح روشن و شفاف سازی بیشتر را نادیده گرفت، زیرا در غیر این صورت، طرحی که قرار است خدمات مترو را هوشمندتر کند، ممکن است به دلیل ابهام درباره اطلاعات شخصی شهروندان، بیش از آنکه یک تغییر فنی دیده شود، به مسئلهای درباره اعتماد عمومی، حریم خصوصی و آینده حملونقل شهری تبدیل شود.
