سیل مرگبار تجریش می‌تواند تکرار شود
رویداد۲۴| مهدی زارع، استاد دانشگاه و پژوهشگر، با ارزیابی خطر سیلاب در تهران و جنوب البرز می‌گوید: ترکیب بارش‌های رگباری، اشباع شدن دامنه‌ها، مسدود شدن روددره‌های طبیعی و گسترش سطوح نفوذناپذیر شهری، پایتخت را در برابر سیلاب‌های ناگهانی و واریزه‌ای آسیب‌پذیر کرده است. او با اشاره به تجربه سیل مرگبار تجریش در سال ۱۳۶۶ هشدار می‌دهد که ساخت‌وساز در بستر روددره‌ها و باریک کردن مسیرهای طبیعی جریان آب، اقدامی به‌شدت خطرناک است و حتی بارش‌های نه‌چندان شدید نیز می‌توانند به سیلاب‌های محلی و جریان‌های گل‌ولای و آوار منجر شوند.
هشدار قرمز سیلاب در تهران؛ بارش‌های دو روزه چه مخاطراتی داشت؟
مهدی زارع با اشاره به وضعیت جوی تهران در روزهای ۱۵ و ۱۶ آبان ۱۴۰۵ می‌گوید: تهران در این دو روز در معرض یک سامانه بارشی قوی و ناپایدار قرار گرفت که پیامدهای آن از بارش‌های متعارف فراتر رفت و به شرایط هشدار قرمز و خطر سیلاب ناگهانی رسید.
او ادامه می‌دهد: برای روز جمعه ۱۵ آبان، از بعدازظهر افزایش ابر رخ داد و در برخی ساعات بارش باران، گاهی رگبار و رعدوبرق همراه با وزش باد گزارش شد. بارش‌های نخستین نقش مهمی در آماده‌سازی زمین برای روز بعد داشتند، زیرا رطوبت خاک را افزایش دادند و ظرفیت جذب بارش‌های بعدی را کاهش دادند.
این استاد دانشگاه با اشاره به ناپایداری بیشتر شرایط جوی در روز شنبه ۱۶ آبان توضیح می‌دهد: در این روز آسمان ابری همراه با بارش باران، رگبار و رعدوبرق و وزش باد شدید پیش‌بینی شد و دما بین ۱۴ تا ۱۸ درجه سانتی‌گراد قرار گرفت. مهم‌ترین تحول این روز، صدور هشدار قرمز بارش برای مناطق شمالی، دامنه‌ها و ارتفاعات استان تهران بود. این سطح از هشدار به معنای آن است که احتمال خسارت جانی و مالی جدی وجود دارد و لازم است اقدامات پیشگیرانه فوری انجام شود.
زارع با تشریح مخاطرات اصلی این سامانه بارشی می‌گوید: مخاطرات اصلی در سه محور قرار می‌گیرند؛ نخست، احتمال وقوع سیلاب ناگهانی، طغیان رودخانه‌ها و جاری شدن روان‌آب در مسیل‌هاست. دوم، بارش برف همراه با مه‌گرفتگی و کولاک در ارتفاعات و مناطق کوهستانی است که می‌تواند به انسداد محورهای کوهستانی و خطر وقوع بهمن منجر شود. سوم، ورود توده هوای سرد و کاهش دمای هوا به‌طور میانگین بین ۵ تا ۱۰ درجه است که شرایط را برای گروه‌های آسیب‌پذیر دشوارتر می‌کند.
او با اشاره به داده‌های ایستگاه‌های هواشناسی در روز شنبه ۱۶ آبان ادامه می‌دهد: این داده‌ها نشان داد بارش محدود به مرکز شهر نبود و دامنه‌های شمالی و ارتفاعات را نیز به‌طور جدی درگیر کرده بود؛ دقیقاً همان مناطقی که خروجی روددره‌های آن‌ها به شبکه کانال‌های شهری می‌ریزد.
چهار عامل خطرناک که روددره‌ها و کانال‌های تهران را تهدید می‌کنند
این پژوهشگر با تأکید بر جدی بودن احتمال سیلابی شدن روددره‌ها و کانال‌های پایتخت در این بازه زمانی می‌گوید: چند عامل به‌طور هم‌زمان در ایجاد این خطر نقش دارند.
او نخستین عامل را بارش‌های شدید و رگباری در مناطق شمالی استان می‌داند و توضیح می‌دهد: بارش در مناطقی مانند میگون، لواسان، دربند، آبعلی و شمیرانات می‌تواند به‌سرعت حجم زیادی رواناب تولید کند.
زارع عامل دوم را اشباع شدن ارتفاعات و دامنه‌ها عنوان می‌کند و می‌گوید: با توجه به بارش‌های روزهای گذشته و ادامه آن، زمین دیگر توان جذب بارش جدید را ندارد و آب به‌جای نفوذ، مستقیماً به سمت پایین‌دست جاری می‌شود.
او درباره عامل سوم ادامه می‌دهد: پرشدن ناگهانی روددره‌های خشک نیز یکی دیگر از مخاطرات است. مدیران بحران تهران هشدار داده‌اند که حتی رودخانه‌ها و مسیل‌هایی که در حالت عادی خشک هستند نیز ممکن است با ورود حجم زیادی از روان‌آب طغیان کنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به عامل چهارم می‌گوید: وجود نقاط گلوگاهی در شبکه ۵۵۰ کیلومتری تونل‌ها و کانال‌های پایتخت نیز اهمیت دارد؛ موضوعی که سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران به آن اشاره کرده است. به این معنا که حتی با وجود لایروبی انجام‌شده، برخی مقاطع ظرفیت کافی برای عبور دبی ناگهانی را ندارند و ممکن است دچار پس‌زدگی آب شوند.
کدام مناطق تهران بیشتر در معرض سیلاب هستند؟
زارع با اشاره به مناطق در معرض خطر سیلاب در تهران می‌گوید: این مناطق عمدتاً در شمال و شمال‌غرب تهران قرار دارند و شامل روددره‌های دربند، تجریش، درکه، میگون، لواسان و آبعلی هستند. همچنین مسیل‌های پایین‌دست، مانند محدوده منوچهری و منطقه ۱۵، در معرض خطر بالا آمدن آب قرار دارند.
او با اشاره به توصیه‌های مدیریت بحران تهران به شهروندان ادامه می‌دهد: از شهروندان خواسته شده است از حضور در حاشیه رودخانه‌ها، مسیل‌ها و روددره‌ها خودداری کنند، از کوهنوردی و تردد غیرضروری در ارتفاعات پرهیز کنند و در صورت امکان از خودروی شخصی استفاده نکنند تا مسیر برای خودروهای امدادی باز بماند.
آستانه بارش سیلابی در تهران چقدر است؟
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت شدت بارش در وقوع سیلاب می‌گوید: آستانه بارش سیلابی بر اساس شدت بارش در بازه‌های زمانی کوتاه یک تا سه ساعت و ویژگی‌های خاص هر حوضه آبریز تعیین می‌شود. بر اساس پژوهشی که به‌طور اختصاصی برای نقاط بحرانی تهران انجام شده، حداقل بارش مورد نیاز برای سرریز شدن کانال‌ها و ایجاد سیلاب شهری محاسبه می‌شود.
او توضیح می‌دهد: این اعداد نشان‌دهنده عمق بارش هستند که اگر در بازه زمانی مشخص‌شده و به‌طور هم‌زمان در ایستگاه‌های مربوطه ثبت شوند، احتمال آب‌گرفتگی و خروج آب از کانال وجود دارد.
زارع درباره آستانه بارش در سیل‌برگردان شرق می‌گوید: در سیل‌برگردان شرق که با کانال مقصودیه و زرگنده مرتبط است، آستانه یک‌ساعته در ایستگاه یوسف‌آباد ۱۰ میلی‌متر، در عباسپور ۱۱ میلی‌متر، در نیاوران ۱۲ میلی‌متر و در کلک‌چال ۱۷ میلی‌متر است. آستانه دوساعته این ایستگاه‌ها به‌ترتیب ۱۳، ۱۴، ۱۵ و ۲۲ میلی‌متر و آستانه سه‌ساعته آن‌ها ۱۶، ۱۶، ۱۷ و ۲۶ میلی‌متر است.
او درباره وضعیت سیل‌برگردان غرب نیز ادامه می‌دهد: در سیل‌برگردان غرب که به رودخانه کن متصل می‌شود، آستانه یک‌ساعته ایستگاه کن (سولقان) ۱۹ میلی‌متر، سنگان ۲۵ میلی‌متر، رندان ۲۶ میلی‌متر و امام‌زاده داوود ۳۱ میلی‌متر است. آستانه دوساعته این ایستگاه‌ها به‌ترتیب ۱۹، ۲۵، ۲۵ و ۳۱ میلی‌متر و آستانه سه‌ساعته آن‌ها ۱۹، ۲۶، ۲۶ و ۳۲ میلی‌متر است.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت بازه‌های زمانی کوتاه در ارزیابی خطر سیلاب می‌گوید: زمان تمرکز حوضه‌های آبریز تهران کمتر از سه ساعت است. بنابراین بارش‌های طولانی‌مدت و کم‌شدت لزوماً سیلاب ایجاد نمی‌کنند، اما بارش‌های رگباری و شدید در یک تا دو ساعت می‌توانند به‌سرعت کانال‌ها را پر کنند.
او با اشاره به تفاوت آستانه‌های بارش در مناطق مختلف تهران ادامه می‌دهد: آستانه‌ها منطقه‌ای هستند و تفاوت آستانه ایستگاه یوسف‌آباد با امام‌زاده داوود نشان‌دهنده ظرفیت متفاوت کانال‌ها و مساحت متفاوت حوضه‌های آبریز در شرق و غرب تهران است.
زارع تأکید می‌کند: مجموع بارش روزانه به‌تنهایی معیار دقیقی نیست؛ آنچه خطر را تعیین می‌کند شدت بارش در هر ساعت است، نه صرفاً جمع بارش یک روز.
او در ادامه، پایش شدت بارش ساعتی، توجه به هشدارهای مناطق شمالی و پرهیز از تردد در حاشیه مسیل‌ها را سه اصل اساسی برای مدیریت این‌گونه رخدادها در پایتخت می‌داند و تأکید می‌کند که خطر سیلاب تهران تنها به بارش روزهای ۱۵ و ۱۶ آبان محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در تغییرات بلندمدت شهری و ویژگی‌های طبیعی حوضه‌های آبریز دارد.
هفت روددره تهران در معرض خطر سیلاب قرار دارند
این استاد دانشگاه با اشاره به موقعیت جغرافیایی تهران و آسیب‌پذیری ساختاری پایتخت در برابر سیلاب می‌گوید: تهران به دلیل قرارگیری در دامنه‌های جنوبی البرز و تقاطع با دره‌های عمیق رودخانه‌های کوهستانی، در معرض خطر جدی سیلاب قرار دارد.
او ادامه می‌دهد: هفت روددره تهران تحت تأثیر توسعه شهری در بخش‌هایی مسدود یا منحرف شده‌اند. بر اساس یک ارزیابی، تمام مسیل‌های طبیعی رودهای شمال تهران به دلیل گسترش شهرسازی از بعد از سال ۱۳۱۲ به شمال خیابان انقلاب کنونی، مسدود و به دو کانال شرقی و غربی تهران منحرف شده‌اند.
زارع با اشاره به تغییرات ایجادشده در این محدوده‌ها می‌گوید: در هفت مسیل موجود در شهر تهران و همچنین در دره وردیج در شمال‌غرب تهران که به دلیل گسترش شهرسازی در منطقه ۲۲ باید به‌عنوان هشتمین روددره تلقی شود، به‌ویژه در ۲۰ سال اخیر، ساخت خیابان و جاده معمول شده است.
او با تأکید بر اینکه خطر سیلاب در تهران یک مخاطره تکرارپذیر است، توضیح می‌دهد: بر اساس اصول زمین‌شناختی، سیل در تهران قابل رخداد و تکرارپذیر است و هر اتفاقی که در گذشته زمین رخ داده، احتمال بالای بازگشت آن وجود دارد.
بزرگراه‌های امام علی، مدرس و ستاری در معرض سیلاب واریزه‌ای
این پژوهشگر با اشاره به مناطق دارای ریسک بالای سیلاب واریزه‌ای می‌گوید: بزرگراه‌های امام علی، مدرس، صیاد شیرازی و ستاری و همچنین مسیل رودخانه کن از مهم‌ترین مناطقی هستند که سیلاب‌های واریزه‌ای (debris flood) در شمال تهران در آن‌ها قابل انتظار است.
او ادامه می‌دهد: ادامه بزرگراه امام علی در محل روددره دارآباد و همچنین دره فرحزاد، دره سعادت‌آباد، درکه، دربند، گلابدره و دره حصارک کن از محدوده‌های با ریسک بالای سیلاب در تهران به شمار می‌روند.
زارع با اشاره به وضعیت بزرگراه امام علی هشدار می‌دهد: خود مسیر بزرگراه امام علی از محدوده بزرگراه ارتش تا شهر ری در بیش از ۵۰ درصد از طول مسیر با دیواره‌های بتنی و نفوذناپذیر پوشانده شده که در هر سیلاب واریزه‌ای بعدی بسیار خطرناک است.
هشدار درباره زمین‌لغزش و سیلاب واریزه‌ای در دانشگاه علوم و تحقیقات
این استاد دانشگاه با اشاره به خطر زمین‌لغزش در محدوده دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران می‌گوید: محدوده بزرگ پردیس دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران، علاوه بر ساخته شدن بر روی پهنه گسل شمال تهران، یک محدوده لغزشی فعال و بسیار مهم است که در هر رخداد زمین‌لغزش، به‌ویژه در یک دوره بارندگی شدید، امکان چکانش و رها شدن محدوده وسیعی از خاک، سنگ و واریزه در دره‌های پایین‌دست آن، به‌ویژه در محدوده بزرگراه‌های آزادگان، ستاری و باکری وجود دارد.
او با اشاره به ظرفیت حوضه‌های آبریز شمالی ـ جنوبی تهران ادامه می‌دهد: این حوضه‌ها، از جمله دره حصارک با وسعت حدود ۱۱ کیلومتر مربع، پتانسیل وقوع سیلاب ناگهانی و سیلاب واریزه‌ای دارند.
زارع تغییرات ایجادشده در محیط طبیعی را نیز از عوامل تشدیدکننده خطر می‌داند و می‌گوید: تغییر توپوگرافی، تخریب پوشش گیاهی و زهکشی طبیعی و ایجاد سطوح نفوذناپذیر مانند ساختمان‌ها، جاده‌ها و پارکینگ‌ها، رواناب را افزایش داده و زمان رسیدن سیلاب را کوتاه‌تر می‌کند.
تکرار سیل مرگبار تجریش؛ ساخت‌وساز در روددره‌ها چه پیامدی دارد؟
زارع با یادآوری سیل تاریخی تجریش در چهارم مرداد ۱۳۶۶ می‌گوید: این سیل نشان داد که ساخت‌وساز در بستر روددره‌ها می‌تواند چه پیامدهای سنگینی داشته باشد؛ به‌نحوی که واریزه‌های این سیل از تجریش تا سیدخندان ادامه داشت.
او با انتقاد از باریک شدن روددره‌ها و توسعه ساخت‌وساز در این محدوده‌ها ادامه می‌دهد: احداث بناها و زیرساخت‌های شهری، جاده، خیابان و پارک در روددره‌های تهران که با عنوان ساماندهی و زیباسازی انجام می‌شود، اقدامی به‌غایت خطرناک است.
این پژوهشگر با اشاره به شرایط خاص دره دارآباد و گلابدره توضیح می‌دهد: در این مناطق به دلیل شیب بسیار تند دامنه و کوهستانی بودن، زمان تمرکز جریان کوتاه است و به دلیل وسعت حوضه آبریز بالادست، حجم آب جمع‌آوری‌شده در زمان رگبارهای ناگهانی می‌تواند به‌شدت افزایش یابد و پتانسیل ایجاد جریان‌های آوار و گل‌ولای یا سیلاب واریزه‌ای را به وجود آورد.
تغییرات اقلیمی الگوی سیلاب‌های تهران را تغییر می‌دهد
این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر تغییرات اقلیمی بر مخاطرات طبیعی می‌گوید: با رخداد تغییرات اقلیمی، امکان وقوع رویدادهای مخاطرات اقلیمی حداکثری به‌صورت تکراری و بدون پیروی از الگوی از پیش‌شناخته‌شده و برآوردشده برای رویداد سیل وجود دارد.
او ادامه می‌دهد: این نکته اهمیت پایش مستمر و آمادگی برای شرایطی فراتر از الگوهای تاریخی را برجسته می‌کند و نشان می‌دهد که آستانه‌های بارش محاسبه‌شده نیز ممکن است در شرایط اقلیمی جدید نیازمند بازنگری باشند.
راهکارهای کاهش خطر سیلاب در تهران چیست؟
زارع با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد مدیریت سیلاب می‌گوید: برای مقابله با این چالش‌ها، رویکردهای جدید مدیریت سیلاب از مهندسی صلب صرف به سمت مدیریت یکپارچه و طبیعت‌محور حرکت کرده‌اند.
او درباره یکی از راهکارهای کنترل سیلاب توضیح می‌دهد: احداث بندهای رسوب‌گیر و سدهای تأخیری و ایجاد سازه‌های کنترل رسوب در بالادست دامنه‌ها می‌تواند انرژی جنبشی آب را کاهش دهد و سنگ و گل‌ولای را پیش از ورود سیلاب به مناطق مسکونی به دام اندازد.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت باززنده‌سازی اکولوژیک روددره‌ها ادامه می‌دهد: این رویکرد نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. در این روش، به‌جای کانالیزه کردن صرفاً بتنی، بستر طبیعی رودخانه‌ها حفظ و پارک‌های حاشیه‌ای دشت سیلابی ایجاد می‌شوند تا در زمان طغیان، بخشی از آب را در خود مهار کنند.
او استفاده از سیستم‌های هشدار پیش‌هنگام را نیز ضروری می‌داند و می‌گوید: نصب رادارها و حسگرهای سنجش بارش و دبی در ارتفاعات بالادست ضروری است. همچنین توسعه مفهوم شهر اسفنجی با استفاده از روکش‌های نفوذپذیر در معابر و ایجاد باغ‌های باران در پارک‌ها و فضاهای عمومی می‌تواند در کاهش رواناب مؤثر باشد.
خطر سیلاب تهران فراتر از یک رخداد جوی موقت است
زارع در جمع‌بندی ارزیابی خود از خطر سیلاب در تهران تأکید می‌کند: خطر سیلابی شدن روددره‌ها و کانال‌های تهران در روزهای ۱۵ و ۱۶ آبان را نباید تنها به‌عنوان یک رخداد جوی موقت دید، بلکه باید آن را در چارچوب آسیب‌پذیری ساختاری و بلندمدت پایتخت ارزیابی کرد.
او ادامه می‌دهد: ترکیب بارش رگباری با روددره‌های مسدودشده، سطوح نفوذناپذیر گسترده، ساخت‌وساز در حریم مسیل‌ها و پتانسیل زمین‌لغزش در دامنه‌های شمالی، شرایطی را ایجاد می‌کند که در آن حتی بارش‌های نه‌چندان شدید نیز می‌توانند به سیلاب‌های محلی و واریزه‌ای منجر شوند.
