سه نگاه سیاسی به آینده مذاکرات ایران و آمریکا
رویداد۲۴| در شرایطی که خبرگزاری میزان به نقل از رییس سازمان اطلاعات ترکیه از دیدار قریب‌الوقوع محسن رضایی، دبیر شعام و ونس، معاون رییس‌جمهور امریکا در قطر خبر می‌دهد، دور تازه‌ای از مباحث و گمانه‌زنی‌ها پیرامون فرآیند مذاکرات میان ایران و ایالات متحده شکل گرفته است. در همین حال تسنیم این خبر را تکذیب کرد. یک مقام ارشد امنیتی گفت: سیاست و برنامه‌های ایران در موضوع مذاکرات تغییری نکرده است و تا زمانی که از جانب طرف امریکایی اقدام عملی در چارچوب شروط هفت‌گانه صورت نگیرد هیچ برنامه‌ای برای مذاکره با طرف امریکایی مطرح نخواهد بود.
به گزارش اعتماد، واقعیت‌های عینی میدان سیاست و اقتصاد نشان می‌دهد که ایالات متحده و متحدان غربی آن، پس از دوره‌ای طولانی از فشار حداکثری، تحریم‌های همه‌جانبه و سیاست‌های فرساینده مهار، امروز در برابر استقامت ملت ایران ناگزیر به عقب‌نشینی از مواضع پیشین خود شده‌اند. بر اساس تحلیل‌های کارشناسی و اخبار موثق از تحولات پشت پرده دیپلماسی، واشنگتن اکنون در عمل پذیرفته که برای خروج از بن‌بست موجود، نیازمند تن دادن به مطالبات اساسی ایران است.
گام نخست در این پازل جدید، پذیرش لزوم آزادسازی دارایی‌ها و منابع مالی بلوکه شده ایران (۶تا ۱۰میلیارد دلار) است. در مرحله بعدی، ضرورت برداشته شدن محاصره‌های دریایی به عنوان پیش‌شرط هرگونه تعامل سازنده مطرح است. اما مهم‌تر و حیاتی‌تر از همه این موارد، عقب‌نشینی غرب در برابر خطوط قرمز هسته‌ای ایران، به‌ویژه پذیرش حق غنی‌سازی ۳.۶ درصدی است؛ امتیازی راهبردی که نشان‌دهنده ناکامی کامل پروژه امنیتی‌سازی پرونده هسته‌ای ایران در مجامع بین‌المللی و تثبیت فناوری بومی صلح‌آمیز کشورمان در میز مذاکره است.
با این حال، تحقق این دستاورد‌ها و توازن جدید در عرصه بین‌الملل، نیازمند هوشیاری مفرط، انسجام داخلی و دقت نظر دستگاه دیپلماسی است. اکنون که پنجره شانس و فرصت طلایی دیگری برای دیپلماسی ایران گشوده شده، دولت و نظام سیاسی باید با بهره‌گیری از پشتوانه مردم و دستاورد‌های میدانی، ابتکار عمل را در دست بگیرند.
بسیاری از فعالان سیاسی اصلاح‌طلب و اصولگرا با تاکید بر اینکه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» فرساینده و پرهزینه است، به این تاکید دارند که صلح پایدار تنها بستر مناسب برای توسعه کشور و بهبود کیفیت زندگی مردم به شمار می‌رود.
محمد مهاجری، هادی حق‌شناس و حسین کنعانی‌مقدم ۳چهره‌ای هستند که هر کدام از زاویه دیدی متفاوت به ضرورت تداوم مذاکرات از موضوع قدرت برای دستیابی به یک صلح پایدار اشاره می‌کنند. به اعتقاد این تحلیلگران دستاورد‌های عظیم سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مقاومت ملت ایران باید با رفع تحریم‌ها و لغو محاصره‌ها به دستاورد‌های ملموس اقتصادی تبدیل شود. در واقع به‌زعم این فعالان سیاسی هدف نهایی از این دور مذاکرات نباید صرفا توافق‌های نمایشی باشد، بلکه باید به نقطه‌ای منتهی شود که این پیروزی‌های سیاسی و حقوقی، مستقیما به رفع موانع ساختاری، گشایش‌های اقتصادی ملموس و ارتقای کیفیت زندگی و سفره شهروندان ایرانی تبدیل شود.
محمد مهاجری: تندرو‌ها در وضعیت نه جنگ و نه صلح به خواسته‌هایشان می‌رسند
محمد مهاجری، فعال سیاسی اصولگرا معتقد است: تداوم وضعیت بلاتکلیفی به هیچ‌وجه مورد تایید رهبری نیست و دولت، شورای امنیت ملی و وزارت امور خارجه باید با ورود به محتوای مذاکرات، برای پایان دادن به شرایط فعلی تلاش کنند. مهاجری، با اشاره به اظهارات اخیر رییس‌جمهور مبنی بر ضرورت عبور از وضعیت «نه جنگ و نه صلح»، به تحلیل ابعاد و الزامات این راهبرد می‌پردازد.
این فعال سیاسی با اشاره به سخنان رییس‌جمهور مبنی بر اینکه رهبری فرموده‌اند نباید در حالت «نه جنگ و نه صلح» بمانیم، می‌گوید: «این حرف باید مقداری حلاجی شود، قطعا شرایط فعلی مورد تایید رهبری نیست، هر چند برخی جریانات در کشور این فضا و بلاتکلیفی را می‌پسندند، چون در این فضای بلاتکلیفی می‌توانند به بسیاری از خواسته‌هایشان برسند. این سخن، معنایش این است که یا باید بجنگیم و دشمن را شکست دهیم یا نباید بجنگیم. از آنجا که هیچ کس با جنگ موافق نیست و بحث ما صرفا دفاع از کشور است، گزینه دوم یعنی صلح باقی می‌ماند. پرسش بعدی این است که از چه طریقی می‌توان به صلح رسید و منافع ملی را تامین کرد؟ روشن است که خاتمه جنگ تنها از طریق مذاکره قابل تحقق است. البته این به معنای تعطیل کردن آمادگی دفاعی کشور نیست، بلکه همزمان با حفظ اقتدار دفاعی، باید کشور را از این بلاتکلیفی نجات داد.»
این فعال سیاسی با بیان اینکه هم ایران، هم منطقه و هم ایالات متحده درگیر این بلاتکلیفی هستند، اظهار داشت: «رهنمود رهبری این است که حالت نه جنگ و نه صلح و وضعیت تعلیقی که کشور دچار آن شده باید تمام شود. دولت، شورای امنیت ملی، وزارت امور خارجه و سایر نهاد‌های دخیل باید وارد جزییات و محتوای مذاکرات شوند و راه‌هایی برای پایان وضعیت فعلی پیدا کنند. در واقع باید در کشاکش گفت‌و‌گو‌ها دریچه‌ها و امکانی فراهم شود تا منافع ملی ایرانیان از طریق آن تحقق پیدا کند.»
مهاجری با اشاره به شرایط بین‌المللی می‌افزاید: «اکنون که از یک طرف دولت امریکا و شخص ترامپ و جماعت جنگ‌طلب ایالات متحده پس از انتخابات تضعیف شده‌اند و از سوی دیگر دولت اسراییل نیز ضعیف شده، مجددا یکی از پنجره‌های موفقیت و توفیق به روی ما باز شده است. ما در جریان تفاهمنامه اسلام‌آباد موقعیتی داشتیم که به دلایل مختلف از جمله ماجراجویی امریکا نتوانستیم از آن استفاده کنیم، اما اکنون باید گزینه مذاکره را مجددا روی میز بگذاریم و امریکایی‌ها را به حضور پای میز دعوت کنیم.»
هادی حق‌شناس: صلح بستر اصلی توسعه و پیشرفت است
هادی حق‌شناس، تحلیلگر مسائل سیاسی و راهبردی از زاویه متفاوتی به بحث ورود کرده و ضمن تحلیل آخرین تحولات مرتبط با روند مذاکرات ایران و ایالات متحده و وضعیت مناقشات منطقه‌ای، به تبیین الزامات خروج کشور از شرایط بلاتکلیفی می‌پردازد. حق‌شناس با بیان اینکه نه جنگ و نه شرایط برزخی «نه جنگ و نه صلح» هیچ یک نمی‌تواند هدف غایی باشد، می‌گوید: «هدف اصلی و منطقی همواره صلح است، چراکه تمامی ارکان پیشرفت، توسعه، آبادانی و بهبود شاخص‌های کیفیت زندگی صرفا در بستر صلح محقق می‌شوند. در حالت نه جنگ و نه صلح، کشور هزینه‌های سنگین جنگ را متحمل می‌شود، اما هیچ‌گونه عوایدی نصیبش نمی‌شود؛ در حالی که حتی در شرایط جنگی واقعی، مقاومت مردمی می‌تواند منجر به تقویت سرمایه اجتماعی شود، چنانکه در مقاومت‌های سال‌های گذشته نیز شاهد افزایش همبستگی ملی بوده‌ایم. اگر بخواهیم این مقاومت را تحلیل کنیم، واقعیت امر این است که مردم در سخت‌ترین شرایط اقتصادی در برابر دو قدرت ایستادگی کردند و پای کشور، پرچم و جغرافیا ماندند که این امر در آینده بزرگترین افتخار نسل‌های بعدی خواهد بود.»
این کارشناس مسائل راهبردی با اشاره به بازتاب بین‌المللی این مقاومت تاکید می‌کند: «توییت معاون رییس‌جمهور امریکا بسیار گویاست؛ شکست حزب حاکم امریکا در انتخابات اخیر ناشی از تبعات جنگ و اولویت داشتن مسائل اقتصادی برای شهروندان امریکایی بود. از سوی دیگر، نتانیاهو در طول دولت چهاردهم از تمامی توطئه‌ها، تدابیر و گزینه‌های نظامی علیه ایران استفاده کرد، اما این سیاست‌ها برای او دستاوردی نداشت و تحولات سیاسی اخیر اسراییل به شکست و تغییر دولت انجامید. همین‌گونه در ایالات متحده نیز حزب حاکم پس از ماجراجویی علیه ایران، کنترل کنگره و سنا را از دست داد.»
حق‌شناس با تاکید بر لزوم بهره‌برداری از این موقعیت تصریح می‌کند: «دستاورد‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این مقاومت برای مردم ایران بی‌نظیر بود؛ اما اکنون هنر ما باید این باشد که این دستاورد‌های ارزشمند را به دستاورد‌های اقتصادی تبدیل کنیم.»
او شرط اصلی تحقق این هدف را رفع تحریم‌ها و شکستن محاصره اقتصادی دانست و افزود: «تحقق این امر نیازمند تدبیر است تا هزینه‌هایی که ملت ایران پرداخت کرده‌اند، به بار بنشیند. ما نباید صرفا به دستاورد‌های سیاسی و اجتماعی اکتفا کنیم، بلکه باید سراغ صلح پایدار مبتنی بر قدرت داخلی برویم و این دقیقا همان مسیری است که رییس‌جمهور و دولت برای عبور از بلاتکلیفی فعلی و اثرگذاری آن بر سفره مردم دنبال می‌کنند.»
کنعانی‌مقدم: هر تفاهمی با امریکا به تضمین‌های بین‌المللی نیاز دارد
حسین کنعانی‌مقدم، دبیرکل حزب اصولگرای سبز با تشریح راهبرد چندوجهی واشنگتن در مواجهه با تهران تاکید می‌کند که دولت ترامپ از ابزار‌های تحریم، تهدید، تطمیع، تحقیر و تزویر برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کند. کنعانی‌مقدم تصریح کرد که پذیرش هرگونه توافق بدون اخذ تضامین محکم بین‌المللی خوش خیالی محض است و تیم مذاکره‌کننده ایران نباید فریب بازی‌های سیاسی و عقب‌نشینی‌های تاکتیکی کاخ سفید را بخورد، چراکه رها کردن مواضع کلیدی کشور زمینه‌ساز ضربه از پشت خواهد شد.
این کارشناس سیاسی با اشاره به تاکتیک‌های کاخ سفید می‌گوید: «ترامپ ابزار‌های گوناگونی را علیه ایران به کار گرفته است؛ نخست، گسترش تحریم‌های همه‌جانبه زمینی و دریایی، دوم، ابزار تهدید و ارعاب به اقدام نظامی، سوم، سیاست تطمیع و ادعای آزادسازی منابع مالی با هدف خریدن صلح، چهارم، تحقیر ملت ایران با خط‌ونشان کشیدن برای نابودی و تمدن‌زدایی و پنجم، سیاست تزویر و فریبکاری. نباید فراموش کرد ترامپ شخصیتی قمارباز و اهل تزویر دارد و پیام‌ها یا لفاظی‌هایی که مطرح می‌کند نباید برای ما ملاک تصمیم‌گیری باشد. مذاکره‌کنندگان ما باید آگاه باشند که با چه طرفی روبه‌رو هستند. متکی شدن به وعده‌های بدون پشتوانه امریکا نهایت خوش خیالی و چه بسا حماقت سیاسی است؛ مگر آنکه توافق با تضامین واقعی و الزام‌آور بین‌المللی همراه شود، به‌گونه‌ای که چه ترامپ بخواهد و چه نخواهد، نتواند از زیر بار تعهدات شانه خالی کند.»
کنعانی‌مقدم با تحلیل گزینه‌های پیش روی دولت امریکا یادآور می‌شود: «در حال حاضر ترامپ سه سناریو را در محاسبات خود ارزیابی می‌کند؛ سناریوی اول یک اقدام ماجراجویانه و عملیات انتحاری با هدف گسترش دامنه جنگ فراتر از جغرافیاست، هر چند که در برآورد هزینه و فایده متوجه شده‌اند چنین ماجرایی قطعا به سود آنها تمام نخواهد شد. سناریوی دوم، ایجاد تدابیری در حوزه انرژی و منطقه خلیج‌فارس و تنگه هرمز برای پایین آوردن بهای نفت است تا از این طریق فشار‌های جهانی و تورمی ناشی از افزایش قیمت حامل‌های انرژی خنثی شده و ترامپ بتواند پیامد‌های زلزله سیاسی داخلی در امریکا را مهار و اوضاع را جمع‌وجور کند. سناریوی سوم که احتمال آن بالاتر است، طراحی یک عقب‌نشینی کم‌هزینه برای واشنگتن، تحت عناوینی شبیه به توافق اسلام‌آباد است؛ به این صورت که ادعا کنند به توافقی دست یافته‌اند و با حداقل هزینه از مهلکه خارج شوند.»
این تحلیلگر اصولگرا در بخش پایانی این گفت‌و‌گو با تاکید بر شرایط آسیب‌پذیر جبهه مقابل تصریح می‌کند: «امروز هم از منظر سیاسی و هم از بعد نظامی، امریکا و رژیم صهیونیستی در دستیابی به اهداف خود ناکام مانده‌اند. در چنین مقطعی، اگر ما مواضع حساس و به اصطلاح «تنگه احد» خود را رها کنیم، بدون شک دشمنان از پشت به ما شبیخون خواهند زد، چراکه هدف بنیادین آنها ضربه زدن به اصل تمامیت و استقلال ایران است.»
