از چزابه تا سومار؛ دروازه‌های ایران زیر فشار | بغداد در برابر خواست واشنگتن چه می‌کند؟
رویداد۲۴| آمریکا با طرح‌های مختلفی از محاصره دریایی و طرد اقتصادی گرفته تا «دروازه‌های آهنین» به‌دنبال تشدید فشار اقتصادی بر ایران و محدود کردن مسیر‌های تجاری کشور است. تحولات تازه در مرز‌های ایران نیز – از پاکستان گرفته تا عراق – به همین خاطر اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. آخرین مورد از این تحولات همین است که بغداد از یک‌سو گذرگاه چزابه را پس از سه هفته تعطیلی بازگشایی و از سوی دیگر از تعطیلی موقت گذرگاه سومار خبر داده است.
ماجرا از اظهارات فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، آغاز شد. او در گفت‌و‌گو با شبکه الجزیره فاش کرد که وزارت خزانه‌داری آمریکا از دولت عراق خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند. به گفته وزیر خارجه عراق، واشنگتن پیشنهاد کرده است یکی از این دو گذرگاه در اقلیم کردستان و دیگری در منطقه‌ای دیگر از عراق فعال باقی بماند؛ با این حال، هنوز مشخص نیست کدام گذرگاه‌ها مشمول این استثنا خواهند شد.
اهمیت این اظهارات زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم این درخواست صرفاً یک توصیه دیپلماتیک نیست، بلکه بخشی از سیاست گسترده‌تر واشنگتن برای محدود کردن منابع درآمدی و مسیر‌های ارتباط اقتصادی ایران در شرایط جنگ و تقابل منطقه‌ای است.
فؤاد حسین در عین حال هشدار داده است که اجرای چنین درخواستی برای خود عراق نیز هزینه‌ساز خواهد بود. او گفته است بستن گذرگاه‌ها به معنای توقف تجارت و رفت‌وآمد خواهد بود و اقتصاد عراق را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به گفته او، بغداد همچنان با مقام‌های آمریکایی درباره این درخواست در حال مذاکره است.
بازگشایی چزابه؛ عقب‌نشینی بغداد از محدودیت‌های مرزی؟
درست در میانه این مناقشه، سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق اعلام کرد گذرگاه الشیب، در مقابل گذرگاه چزابه ایران، از صبح سه‌شنبه ۱۹ آبان فعالیت خود را از سر می‌گیرد.
عمر الوائلی، رئیس سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق، اعلام کرده است که پس از تکمیل اقدامات فنی و فراهم شدن تمهیدات لازم، امکان ازسرگیری تردد مسافران و فعالیت تجاری در این گذرگاه فراهم شده است.
با این حال، تعطیلی سه‌هفته‌ای این گذرگاه بدون هزینه نماند. رانندگان کامیون، فعالان حمل‌ونقل و شماری از کسبه و ساکنان استان میسان در اعتراض به توقف فعالیت آن تجمع کردند. گزارش‌ها از وابستگی مستقیم و غیرمستقیم حدود چهار هزار نفر به فعالیت این گذرگاه حکایت داشت. افزایش هزینه انتقال کالا و اختلال در تأمین برخی اقلام مورد نیاز بازار‌های محلی نیز از پیامد‌های این تعطیلی عنوان شده است.
حتی رئیس شورای استانی میسان تهدید کرده بود در صورت ادامه تعطیلی گذرگاه، مسیر‌های ارتباطی استان با دیگر مناطق عراق مسدود خواهد شد و اعتراضات گسترده‌تری شکل خواهد گرفت. این اختلاف به سطح سیاسی نیز کشیده شد و مقام‌های دولتی عراق با برخورد قضایی با این مقام محلی، بر حساسیت موضوع افزودند؛ بنابراین بازگشایی چزابه را نمی‌توان صرفاً یک اقدام اداری و فنی دانست. فشار فعالان اقتصادی و اعتراضات محلی در کنار هزینه‌های تجاری تعطیلی این مسیر، از عواملی بودند که بغداد نمی‌توانست آنها را نادیده بگیرد.
سومار هم از جمعه بسته می‌شود؛ تصمیم فنی یا بخشی از فشار‌های تازه؟
هم‌زمان با خبر بازگشایی چزابه، سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق اعلام کرده است گذرگاه مندلی، در سمت ایران معروف به سومار، از جمعه ۲۲ آبان به‌طور موقت تعطیل خواهد شد.
عمر الوائلی دلیل این تصمیم را تکمیل اقدامات فنی، آماده‌سازی زیرساخت‌ها و عملیات تعمیر و نگهداری پیش از آغاز فصل بارندگی اعلام کرده است. به گفته او، شرایط جوی می‌تواند بر تردد خودرو‌ها و فعالیت‌های عملیاتی این گذرگاه تأثیر بگذارد و به همین دلیل انجام تعمیرات ضروری است. مقام‌های عراقی هنوز زمان مشخصی برای بازگشایی مجدد آن اعلام نکرده‌اند.
هم‌زمانی این تصمیم با افشای درخواست وزارت خزانه‌داری آمریکا، نمی‌تواند از نظر سیاسی بی‌اهمیت باشد. به‌ویژه آنکه تعطیلی چزابه و سومار در کنار یکدیگر، بار دیگر مسئله مدیریت و آینده گذرگاه‌های مرزی ایران و عراق را به موضوعی فراتر از اختلافات فنی تبدیل کرده است.
آمریکا به‌دنبال بستن راه‌های زمینی ایران است؟
تحولات مرزی ایران و عراق در خلأ اتفاق نیفتاده است. واشنگتن در روز‌های اخیر نشانه‌های روشنی از تلاش برای گسترش دامنه فشار علیه ایران در مسیر‌های زمینی و دریایی نشان داده است.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در روز‌های گذشته از تشکیل یک ساختار جدید با عنوان «دروازه آهنین» خبر داد. این کارگروه که حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی را در بر می‌گیرد، قرار است با همکاری دیگر نهاد‌های دولت آمریکا، انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، مواد مشمول تحریم و جریان‌های مالی غیرقانونی از مسیر مرز‌های زمینی ایران و دریای خزر را مختل کند.
به این ترتیب، سیاست فشار آمریکا دیگر صرفاً به محدود کردن صادرات نفت یا اعمال تحریم‌های مالی و بانکی محدود نیست. واشنگتن در حال بررسی و تقویت ابزار‌هایی است که بتواند مسیر‌های زمینی انتقال کالا و منابع مالی ایران را نیز هدف قرار دهد.
رویترز در گزارشی درباره این طرح نوشت که تشکیل کارگروه جدید، مکمل محاصره دریایی ایران است. سنتکام نیز مدعی شده است که اقدامات دریایی آمریکا در ماه‌های اخیر مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است؛ رقمی که البته ادعای طرف آمریکایی است و باید در همین چارچوب به آن نگاه کرد.
در چنین شرایطی، درخواست از عراق برای محدود کردن گذرگاه‌های مرزی با ایران، بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر به نظر می‌رسد؛ راهبردی که هدف آن دشوارتر کردن دسترسی ایران به بازار‌های منطقه‌ای و محدود کردن راه‌های دور زدن تحریم‌هاست.
چرا عراق نمی‌تواند به‌راحتی خواسته آمریکا را اجرا کند؟
با وجود فشار واشنگتن، بغداد برای همراهی کامل با این سیاست با موانع جدی روبه‌رو است. مهم‌ترین مانع، حجم بالای روابط اقتصادی دو کشور است.
فؤاد حسین ارزش مبادلات تجاری سالانه عراق و ایران را حدود ۱۵ تا ۱۸ میلیارد دلار اعلام کرده است. بر اساس اظهارات او، حدود چهار میلیارد دلار از این رقم به خرید گاز ایران اختصاص دارد. این ارقام نشان می‌دهد که رابطه اقتصادی دو کشور صرفاً به تجارت کالا‌های مصرفی یا فعالیت چند شرکت محدود نیست و بخش‌هایی از نیاز‌های انرژی و بازار عراق را نیز در بر می‌گیرد.
بستن بیشتر گذرگاه‌ها می‌تواند هزینه انتقال کالا را افزایش دهد، زنجیره تأمین برخی بازار‌های عراقی را مختل کند و به فعالان اقتصادی دو سوی مرز آسیب بزند. اعتراضات اخیر در استان میسان نیز نشان داد که این تصمیم‌ها فقط در سطح روابط خارجی باقی نمی‌مانند و می‌توانند به مسئله‌ای اجتماعی و سیاسی در داخل عراق تبدیل شوند.
از سوی دیگر، عراق خود در شرایط اقتصادی و امنیتی حساسی قرار دارد. فؤاد حسین در همان گفت‌و‌گو با الجزیره از زیان حدود ۶۰ میلیارد دلاری عراق در پی اختلال صادرات نفت این کشور از مسیر تنگه هرمز در ماه‌های ابتدایی جنگ سخن گفته است. در چنین وضعیتی، بغداد انگیزه چندانی ندارد که با تصمیمی شتاب‌زده، یکی دیگر از مسیر‌های مهم تجارت و درآمد اقتصادی خود را نیز دچار اختلال کند.
نکته دیگر آن است که مرز ایران و عراق تنها از گذرگاه‌های رسمی تشکیل نشده است. وزیر خارجه عراق نیز به وجود مسیر‌های رسمی و غیررسمی متعدد در امتداد طولانی‌ترین مرز زمینی این کشور اشاره کرده است؛ بنابراین حتی اگر بغداد با درخواست آمریکا موافقت کند، اجرای کامل آن با پیچیدگی‌های اجرایی، امنیتی و اقتصادی همراه خواهد بود.
تلاش تهران برای جلوگیری از تبدیل اختلاف مرزی به بحران سیاسی
در تهران نیز مقام‌های جمهوری اسلامی نسبت به این تحولات واکنش نشان داده‌اند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، روز گذشته در واکنش به فشار آمریکا بر عراق برای بستن گذرگاه‌های مرزی با ایران گفت که این موضوع نباید بر روابط تهران و بغداد تأثیر بگذارد.
بقایی همچنین تشکیل کارگروه جدید آمریکا برای محدود کردن مسیر‌های زمینی ایران را اقدامی در راستای فشار بیشتر بر تهران دانست و آن را در چارچوب تحولات سیاسی داخلی آمریکا ارزیابی کرد.
این موضع‌گیری از آن جهت قابل توجه است که تهران در شرایطی که با فشار‌های اقتصادی و محدودیت‌های دریایی روبه‌رو است، نمی‌خواهد عراق نیز به یکی از جبهه‌های اصلی تقابل اقتصادی تبدیل شود. حفظ مسیر‌های تجاری با همسایگان، در چنین شرایطی برای ایران اهمیت مضاعف پیدا می‌کند.
در واقع، برای جمهوری اسلامی، عراق فقط یک شریک تجاری نیست؛ این کشور یکی از مهم‌ترین مسیر‌های دسترسی ایران به بازار‌های منطقه‌ای و یکی از منابع مهم درآمد ارزی از محل صادرات کالا و خدمات است. هرگونه محدودیت جدی در این مسیر می‌تواند فشار‌های ناشی از تحریم و اختلال در صادرات نفت را تشدید کند.
آیا عراق به محاصره زمینی ایران تن می‌دهد؟
آنچه از تحولات چند روز اخیر برمی‌آید، این است که آمریکا تلاش می‌کند دامنه فشار اقتصادی علیه ایران را از دریا به مرز‌های زمینی گسترش دهد. درخواست رسمی وزارت خزانه‌داری از بغداد، تشکیل کارگروه آیرون گیت و تمرکز بر مسیر‌های انتقال کالا و منابع مالی، سه نشانه از حرکت واشنگتن به سمت محدود کردن شبکه ارتباط اقتصادی ایران با همسایگان است.
با این حال، اجرای چنین سیاستی به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. عراق از یک طرف تحت فشار آمریکاست و از طرف دیگر نمی‌تواند هزینه قطع یا محدود شدن روابط اقتصادی با ایران را نادیده بگیرد. وابستگی بخشی از بازار عراق به واردات از ایران، منافع اقتصادی استان‌های مرزی و پیچیدگی کنترل مسیر‌های رسمی و غیررسمی، اجرای یک محاصره زمینی فراگیر را دشوار می‌کند.
بازگشایی چزابه در چنین فضایی نشانه‌ای از همین ملاحظه‌کاری بغداد است؛ هرچند تعطیلی قریب‌الوقوع سومار نشان می‌دهد که وضعیت گذرگاه‌ها همچنان شکننده است و نمی‌توان از آن به‌عنوان نشانه قطعی عقب‌نشینی عراق از فشار‌های آمریکا یاد کرد.
مسئله اصلی این است که اگر واشنگتن بتواند بغداد را به محدود کردن بخش عمده‌ای از گذرگاه‌های مرزی با ایران وادار کند، تهران با فشار مضاعفی در یکی از مهم‌ترین مسیر‌های تجارت منطقه‌ای خود مواجه خواهد شد. در مقابل، اگر عراق در برابر این درخواست مقاومت کند، احتمال افزایش فشار‌های سیاسی و اقتصادی آمریکا بر دولت این کشور نیز وجود دارد.
به همین دلیل، سرنوشت گذرگاه‌های ایران و عراق فقط یک مسئله گمرکی و مرزی نیست؛ این موضوع به آزمونی برای سیاست منطقه‌ای آمریکا، توان اقتصادی ایران در شرایط جنگ و تحریم و میزان استقلال عمل دولت عراق در برابر فشار واشنگتن تبدیل شده است.
