صدرالدین شریعتی کیست؟ | مردی که دانشگاه علامه را به میدان جنگ با علوم انسانی تبدیل کرد
رویداد۲۴ | مازیار وکیلی: ایده «علوم انسانی اسلامی» یکی از قدیمیترین و مناقشهبرانگیزترین پروژههای فکری و سیاسی جمهوری اسلامی است؛ پروژهای که ریشه آن به پیش از انقلاب بازمیگردد و در میان متفکران مسلمان نیز سابقه دارد، اما تبدیل این ایده به یک پروژه رسمی حکومتی در ایران، پس از استقرار جمهوری اسلامی آغاز شد. حاکمیت تازهتأسیس که سودای بازسازی ساختارهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بر مبنای ارزشهای اسلامی را داشت، دانشگاه را یکی از مهمترین میدانهای این تحول میدانست.
نخستین نقطه عطف این رویکرد، انقلاب فرهنگی سال ۱۳۵۹ بود؛ رویدادی که به تعطیلی دانشگاهها، بازنگری در ساختار آموزش عالی و کنار گذاشته شدن شمار زیادی از استادان و دانشجویان منتقد انجامید.
در دهههای بعد، ایده اسلامیسازی علوم انسانی از دستور کار خارج نشد، اما با روی کار آمدن محمود احمدینژاد در سال ۱۳۸۴، بار دیگر با جدیت بیشتری دنبال شد. دولت نهم و سپس دهم، دانشگاه را نه صرفاً نهادی برای آموزش و تولید علم، بلکه عرصهای برای تحقق اهداف فرهنگی و اعتقادی خود میدید. در این دوره، تغییر محتوای دروس، بازنگری در رشتههای علوم انسانی، افزایش نظارت بر استادان و دانشجویان و تلاش برای گسترش حضور نیروهای همسو در مدیریت دانشگاهها به موضوعاتی مناقشهبرانگیز تبدیل شد.
این رویکرد پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ و ابراز نگرانی رهبری در شهریور آن سال درباره محتوای علوم انسانی، شدت بیشتری گرفت.
اختلاف ها بر سر مفهوم این پروژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکرد که قرار بود ایده اسلامیسازی از سطح سخنرانیها و مصوبات رسمی فراتر برود و در کلاسهای درس، شیوه جذب استادان، انتخاب رشتهها و حتی روابط روزمره دانشجویان اجرا شود. در چنین شرایطی، مدیران دانشگاهی به مجریان اصلی سیاستی تبدیل شدند که پیامدهای آن مستقیماً بر سرنوشت هزاران دانشجو و استاد تأثیر میگذاشت.
یکی از جنجالیترین چهرههای اجرای این نگاه، سید صدرالدین شریعتی، رئیس دانشگاه علامه طباطبایی در دوران محمود احمدینژاد بود؛ مدیری که نامش با تفکیک جنسیتی کلاسها، اخراج و بازنشستگی استادان، محدود کردن برخی رشتههای علوم انسانی و جذب چهرههای همسو گره خورد. شریعتی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ ریاست یکی از مهمترین مراکز آموزش علوم انسانی ایران را بر عهده داشت و در این مدت، دانشگاه علامه به یکی از اصلیترین کانونهای مناقشه بر سر اسلامیسازی آموزش عالی تبدیل شد.
اکنون با درگذشت صدرالدین شریعتی، بازخوانی کارنامه او فرصتی است برای بررسی اینکه پروژه اسلامیسازی علوم انسانی در یکی از مهمترین دانشگاههای ایران چگونه اجرا شد، چه پیامدهایی بر جای گذاشت و چرا نام یکی از مدیران دانشگاهی دوران احمدینژاد، تا این اندازه با محدودیتهای علمی و منازعات سیاسی در دانشگاه گره خورده است.
صدرالدین شریعتی کیست؟
سید صدرالدین شریعتی متولد ۱۳۲۷ بود و سمتهای مختلفی داشت، اما سمتی که بسیار به درد او خورد، نه سمتهای رسمی و دولتی، بلکه امامت جماعت او در یکی از مسجدهای نارمک بود که باعث آشناییاش با محمود احمدینژاد شد.
یکی از دانشجویان دانشگاه علامه درباره این آشنایی اینگونه توضیح میدهد:
«تا آن جایی که من اطلاع دارم این آقا قبل از این که محمود احمدینژاد رئیس دولت شود در سال ۸۴، در همان مسجد محله آقای رئیسجمهور در نارمک امام جماعت بوده و آن زمان روابط نزدیکی با رئیسجمهور داشتهاست. اما بعد از این که با همین رانت آشنایی توانست رئیس دانشگاه علامه شود بسیار متنفذ و پرقدرت عمل کرده به شکلی که ما میدیدم از وزارت علوم و حتی شخص احمدینژاد هم حرفشنوی نداشت، به عبارت دیگر ارتباطش فقط با بیت رهبری بود.»
این ارتباط قدرتمند باعث شده بود تا تمام طرحهایی مانند تفکیک جنسیتی و اسلامی کردن علوم انسانی که قرار بود اولین بار توسط دولت محمود احمدینژاد در دانشگاهها اعمال شود، شریعتی از دانشگاه علامه شروع کند. طرحهایی که باعث انزوای هرچه بیشتر دانشگاه علامه بهعنوان مهمترین دانشگاه در حوزه علوم انسانی ایران شد.
سعید پیوندی، جامعهشناس، درباره اثرات اقدامات شریعتی میگوید:
«از یک طرف سطح علمی دانشگاههای ما به شدت پایین میآید و از طرف دیگر بسیاری از استادان و پژوهشگران خوبی که در علوم انسانی کار میکنند یا منزوی میشوند و یا مجبور به کارهایی میشوند که در حوزه تخصصی آنها نیست که این خود به کیفیت آموزش در ایران لطمه میزند. نتیجه سوم هم این خواهد بود که بسیاری از پژوهشگران درجه اول ما میتوانند بار سفر ببندند و از کشور خارج شوند همان طور که در ۳۰ سال گذشته این اتفاق رخ داده و در واقع دانشگاههای ما از کسانی که میتوانستند به علوم انسانی در ایران کمک کنند تهی شود.»
آغاز ریاست در دانشگاه علامه
دانشگاه علامه یکی از معتبرترین دانشگاههای ایران است و بر پایه نتایج منتشرشده در سال ۱۳۹۵ توسط وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در فهرست ده دانشگاه برتر کشور و «سطح یک» دانشگاههای تخصصی قرار دارد.
هسته اولیه این دانشگاه با نام «مدرسه عالی بازرگانی» در سال ۱۳۳۶ تأسیس شد. از ترکیب مراکز آموزش عالی مستقل با عناوین دانشگاه، دانشکده، پژوهشکده، مدرسه عالی، آموزشگاه عالی، مؤسسه، مرکز و سازمان که از سال ۱۳۳۷ بهتدریج تأسیس شده بودند، دو مجتمع دانشگاهی با عناوین مجتمع دانشگاهی ادبیات و علوم انسانی و مجتمع دانشگاهی علوم اداری و بازرگانی تشکیل شد.
این مجتمعها هر یک تحت مدیریت مستقل، بیش از پنج سال فعالیت کرده و در ۱۶ تیر ۱۳۶۳، بر اساس موافقت شورای عالی انقلاب فرهنگی، از ادغام آنها دانشگاه علامه طباطبایی تأسیس شد. دانشگاه بنا بر گزارش «نظام رتبهبندی جهانی RUR» در سال ۲۰۱۸، در میان ۱۱ دانشگاه برتر ایران جای گرفت.
صدرالدین شریعتی از همان بدو ورود به دانشگاه علامه طباطبایی اقدامات خود را آغاز کرد. او در دوره هشتساله ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲، ضمن اجرای طرحهایی چون «تفکیک جنسیتی» و «افزایش اختیارات حراست و کمیته انضباطی»، بسیاری از استادان را اخراج یا به شکل اجباری بازنشسته کرد. برخی گروههای آموزشی، از جمله «گروه توسعه» را منحل کرد و تحت عنوان اسلامی کردن دانشگاه علامه طباطبایی، در برنامههای آموزشی محدودیتهایی را اعمال کرد.
مهدیه گلرو، صادق شجاعی، سعید فیضاللهزاده و مجید دری برخی دانشجویانی بودند که توسط شریعتی از تحصیل محروم یا از دانشگاه علامه اخراج شدند.
او دوازده تن از استادان اقتصاد دانشگاه علامه را که همگی از اقتصاددانان برجسته اصلاحطلب بودند، از دانشگاه اخراج یا بهاجبار بازنشسته کرد. مشهورترین این استادان محمد ستاریفر، رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت سید محمد خاتمی، و حمیدرضا برادران شرکا بودند.
دامنه این اقدامات تا آنجا پیش رفت که حتی «مهدی طیب، استاد گروه معارف دانشکده ادبیات» هم از دانشگاه علامه طباطبایی اخراج شد. این اقدام با اعتراض شماری از نمایندگان اصولگرای مجلس هشتم مواجه شد.
شریعتی البته همیشه از اقدامات خود درباره بازنشسته کردن استادان و طرح تفکیک جنسیتی دفاع میکرد و در مصاحبه با روزنامه کیهانِ حسین شریعتمداری، درباره اقدامات خود گفته بود:
«روزی که ما آمدیم، در دانشکده حقوق، بر سر یک دختر چهار تا پسر چاقو کشیدند، اما بعد از تفکیک کلاسها بروید دانشگاه را نگاه کنید؛ دخترها یک گوشه نشستهاند درس میخوانند؛ پسرها هم آن طرف. ورودم آن طور بود و امروز این طور است و این برای من خیلی ارزش دارد. من الان احساس آرامش میکنم.»
او حتی در آن مصاحبه اتهامات عجیبی را به برخی از استادان این دانشگاه وارد کرد و گفت:
«یک عده از استادها اخراج شدند به خاطر همین مسائل، سوء رفتار با دختران مردم. ما برای حفظ احترام و شأنشان بازنشستهشان کردیم.»
اما اگر بخواهیم به شکل دقیقتری با نگاه او درباره نحوه اداره دانشگاه آشنا شویم، باید به این بخش از مصاحبه او با روزنامه کیهان برگردیم که به گرفتن نامه عذرخواهی از دانشجویان افتخار میکرد:
«خیلی وقتها پیش آمده بچههایی نامه نوشتهاند و گفتهاند ما در فلان جا، فلان کار را کردیم عذر میخواهیم، ببخشید؛ ما فریب خوردیم یا تحت تأثیر القائات فلان استاد و فلان شخص سیاسی قرار گرفتیم و اشتباه قضاوت کردیم و حالا فهمیدیم که مسئله اشکال دارد، عذر میخواهیم.»
استادان منتقدی که قربانی سیاستهای شریعتی شدند
بیشتر بخوانید:
فهرست استادان اخراجی از دانشگاه چگونه تهیه میشود؟
اعمال فشار گزینه خودخوانده وزارت علوم برای بستن صدای منتقدان
شریعتی بعد از اینکه در سال ۱۳۹۲ و با حکم سرپرست وقت وزارت علوم دولت حسن روحانی، یعنی جعفر توفیقی، از پست خود کنار رفت، به دفاع از اقدامات خود پرداخت و اخراج استادان را نه به خاطر مسائل سیاسی، بلکه به خاطر مسائل دیگری عنوان کرد.
شریعتی در اینباره به روزنامه کیهان گفت:
«تعرض کرده... اما خارج از دانشگاه میگوید چون ما در انتخابات به فلان شخص رأی دادیم، شریعتی ما را اخراج کرد... استاد دیگری رفته سر کلاس و گفته همجنسبازی کار خوبی است... و استادی هم در وبسایتش العیاذبالله نسبت ناروایی به حضرت عیسی داده بود و بیحرمتی کرده بود.»
او بعدها در همان مصاحبه، دلیل اخراج ۱۲ تن از استادان اقتصاد علامه را رکود علمی و تبدیل این دانشگاه به حیاط خلوتی برای فتنه ۸۸ عنوان کرده بود و انحلال گروه توسعه این دانشگاه را بسته شدن میدان فعالیت برای حامیان فتنه دانسته بود.
شریعتی در پایان آن مصاحبه با جمعبندی و دفاع از اقدامات خود گفت:
«بعضی مواقع مورد اتهامهای ناروا و بیحساب قرار گرفتم، اما برای رعایت مسائل اخلاقی هیچ چیز هم نمیتوانستم بگویم؛ یعنی این گلویم پر از آتش بود اما نمیتوانستم فریاد بزنم! نمیتوانستم بگویم این استادی که فلان روزنامه برایش سینه چاک میکند مرتکب چنین تخلفی شده و باید اخراج میشده است، اما بازنشستهاش کردیم. این سینهام پر از درد است...»
اقدامات شریعتی که بعدها با استخدام چهرههایی مانند مهرداد بذرپاش بهعنوان استاد دانشگاه تکمیل شد، باعث شد تا دانشگاه علامه از استادان توانمند خالی شود و سطح علمی بهشدت و با سرعت زیادی نزول کند.
تفکیک جنسیتی؛ میراث دیگری از شریعتی برای دانشگاه علامه
بیشتر بخوانید: نگاهی به عملکرد خشن حراست و کمیته انضباطی دانشگاه علامه با دانشجویان معترض
یکی دیگر از اقداماتی که شریعتی در دوران ریاست خود انجام داد، تفکیک جنسیتی در برخی از رشتههای علمی دانشگاه علامه بود که اعتراض شدید دانشجویان را به دنبال داشت.
تا جایی که بعد از پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۹۲، برخی از دانشجویان در نامهای به رئیسجمهور نوشتند و فضای دانشگاه را اینگونه توصیف کردند:
«هیچکس از رئیس دانشگاه علامه سئوال نمیکند که چه نسبتی میان اسلامیکردن دانشگاه و توهین به شعور دانشجویان با اینگونه جداسازیها وجود دارد؟! آیا تفتیش رایانههای شخصی دانشجویان در خوابگاهها چیزی جز تجاوز به حریم شخصی دانشجویان نام دارد؟! امنیتیکردن فضای دانشگاه با نصب دوربینهای مداربستهی فراوان، اخراج اساتید دگراندیش و فرهیختهی دانشگاه و قطع معیشت آنان به بهانههای واهی، پروندهسازی، بیحرمتی، محدود کردن فضای بحث و گفتوگوی علمی، جولان بیادبانه و بیمحابای نیروهای حراست در محوطهی دانشگاه، گشتهای حجاب در محیط دانشگاه و نیز کشاندن مکرر دانشجویان به کمیتههای انضباطی، همه و همه چه نسبتی با اسلامی کردن دانشگاه دارد؟!»
شریعتی تفکیک جنسیتی در دانشگاه علامه را از مهرماه سال ۱۳۸۸ آغاز کرد و در سالهای مختلف بر شدت آن افزود؛ تفکیک جنسیتیای که مورد تقدیر رئیسجمهور وقت، یعنی محمود احمدینژاد، هم قرار گرفت.
در کنکور سراسری سال ۱۳۹۰، از این دانشگاه ۱۳ رشته از دفترچه انتخاب رشته داوطلبان علوم انسانی حذف شد. در آن زمان، حذف این ۱۳ رشته در راستای بازنگری ۳۸ رشته علوم انسانی از سوی دانشگاه علامه عنوان شد.
در سال ۱۳۹۱ و پس از توزیع دفترچه انتخاب رشته کنکور سراسری، مشخص شد این دانشگاه پذیرش در رشتههای علوم تربیتی، علوم سیاسی، کتابداری و اطلاعرسانی را تنها به زنان و رشتههای مددکاری اجتماعی، حسابداری، مدیریت صنعتی و مدیریت هتلداری را تنها به مردان اختصاص داده است. این اقدام سبب تفکیک جنسیتی در نه رشته از ۱۹ رشته ارائهشده توسط دانشگاه علامه طباطبایی در سال ۱۳۹۱ شد.
یکی از فعالان دانشجویی آن زمان دانشگاه علامه، اقدامات شریعتی در آن دوره را اینگونه توصیف میکند:
«آقای شریعتی یک امپراطوری مجزا در سطح دانشگاههای کشور داشتند. یعنی اینکه از بعضی از قوانین وزارت علوم پیروی نمیکردند؛ برخی قوانین را سلیقهای اجرا میکردند. علامه تنها دانشگاهی بود که بحث تفکیک جنسیتی را به طور کامل اجرا کرد و خیلی هم از آن فراتر رفت. یعنی برخی از مواردی را که ایشان در تفکیک جنسیتی لحاظ کرد، در آن مصوبات و توصیههای اختیاری وزارت علوم هم نبود. ایشان شاخص این امر هستند.»
این توضیحات نشان میدهد شریعتی برای تصمیمگیریهای خود عملاً وزارت علوم را هم کنار گذاشته بود و آنقدر قدرت داشت که برای اعمال سیاستهای خود رأساً وارد عمل شود و دانشگاه علامه را به شکلی اداره کند که خودش دوست دارد.
استخدام فلهای چهرههای اصولگرا در دانشگاه علامه
اما یکی از مناقشهبرانگیزترین اقدامات شریعتی، استخدام فلهای برخی چهرههای اصولگرا در دانشگاه علامه طباطبایی بود.
در اواخر دوران ریاست صدرالدین شریعتی بود که موضوع جذب ۱۰۵ عضو هیئت علمی در دانشگاه علامه خبرساز شد.
در میان افراد استخدامشده، نام چهرههایی همچون مهرداد بذرپاش، طلوع ملاباشی، دختر معاون دانشجویی وقت وزارت علوم، سید محمدحسین صدر، پسر شهابالدین صدر، مهدی صیاد شیرازی، فرزند سپهبد شهید علی صیاد شیرازی، و زهره عبدخدایی، دختر محمدهادی عبدخدایی، به چشم میخورد.
بعد از اینکه گزارشهای مختلفی در روزنامهها و رسانههای کشور، از جمله شرق و ایلنا، منتشر شد، شریعتی شخصاً به میدان آمد و با دفاع از اقدامات خود در مصاحبه با خبرگزاری مهر عنوان کرد:
«روند جذب اساتید از سال گذشته آغاز شده که بعد از بررسی گزینش، هیئت مرکزی، جذب وزارت علوم، به این افراد پست اختصاص داده شده است. حال که نوبت ارائه احکامشان شده اعلام میکنند شریعتی کودتا کرده است. کودتا علیه کی؟ علیه جهل؟ من همیشه علیه جهل کودتا میکنم.»
شریعتی دلیل طرح این مسائل را عنادورزی رسانهها با شخص خود اعلام کرد و گفت:
«افرادی که این مطالب را بیان میکنند چه دشمنی با شخص من، روحانیت من، مبانی اعتقادی من و یا توسعه دانشگاه دارند، نمیدانم. این ظلم است. من سرباز نظام هستم. وظیفهام است که توسعه کمی ایجاد کنم. رهبری گفته توسعه کمی و کیفی بدهید. من هم سرباز آقا هستم. خط قرمز من مقام معظم رهبری است.»
اما همین گزارشها باعث شد تا مهرداد بذرپاش از حضور در دانشگاه علوم انسانی علامه طباطبایی عقبنشینی کند. او علیرغم اینکه استخدامش را قانونی میدانست، عنوان کرد که به دلایل شخصی قصد حضور در دانشگاه علامه را ندارد و گزارش روزنامه شرق و رسانههای اصلاحطلب را محصول مخالفت او و مجلس وقت با وزارت جعفر میلیمنفرد دانست.
ردپای فرزندان شریعتی در ماجرای بورسیههای غیرقانونی
بیشتر بخوانید:
لیست ۹۸ نفره بورسیهها: آقازادههای نمایندگان و امام جمعه با معدل ۱۲-۱۳
جذب و اخراج استادان دانشگاه در چهار دهه انقلاب چگونه انجام شده است؟
دولت دروغ و فرافکنی | ماجرای بورسیه غیرقانونی سخنگوی دولت رئیسی چیست؟
اعطای بورسیههای غیرقانونی یکی از مناقشهبرانگیزترین وقایع در دوران ریاستجمهوری حسن روحانی بود. این موضوع بهقدری حساسیتبرانگیز بود که بلافاصله بعد از ورود رضا فرجیدانا، وزیر علوم وقت، به این موضوع، نمایندگان او را استیضاح و از کار برکنار کردند.
در دوران ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، سه هزار و ۷۷۲ نفر بدون شرکت در آزمون بورسیه شدهاند که اقدامی غیرقانونی بوده است. همچنین در حالی که بورسیه برای رتبههای ممتاز دانشگاهی و برگزیدگان المپیادی بوده است، بعضی از این بورسیهشدگان حتی معدلهایی چون ۱۲ و ۱۳ داشتهاند.
حدود ۶۰ درصد از بورسیهشدهها در رشتههای علوم انسانی، از جمله تاریخ انقلاب اسلامی ایران، فقه و حدیث، مدرسی انقلاب اسلامی، نهجالبلاغه، معارف اسلامی و زبان و ادبیات فارسی تحصیل کرده بودند که اساساً مخالف هدف اولیه از اعطای بورسیه و به گفته وزارت علوم، کلاً هدف آن «دور زدن آزمون دکتری» بوده است تا این افراد سپس با بورسیه خارج، در داخل تحصیل کنند.
در حالی که برای هر صندلی دکترای داخل ۲۰ نفر رقابت میکنند، این افراد خارج از مسیر آزمون، امکان ورود به دانشگاههای داخل را در مقطع دکتری یافتهاند و هزینه تحصیل آنها نیز توسط دولت پرداخت میشود.
برخی از این افراد اینک فارغالتحصیل شدهاند و استاد دانشگاه هستند.
در این بورسیهها نام افراد مختلفی به چشم میخورد که دو فرزند صدرالدین شریعتی هم جزو آنها بودند.
ورود رضا فرجیدانا، اصلاحطلب، به این پرونده باعث شد که خشم نمایندگان اصولگرای مجلس برانگیخته شود و حتی کار به دخالت نهادهای بالاتر و شخص رهبری شهید هم رسید؛ تا جایی که سرانجام این مناقشه با دستور رهبری شهید حلوفصل شد.
اما حضور فرزندان شریعتی در این فهرست نشان میدهد که چگونه این رئیس دانشگاه توانسته بود در مدت حضورش در دانشگاه علامه، به یکی از قدرتمندترین مدیران اصولگرای کشور تبدیل شود و نام فرزندان خود را در کنار سایر چهرههای سیاسی برای اخذ بورسیه قرار دهد.
میراث شریعتی برای علوم انسانی
شریعتی آن چیزی را در دانشگاه علامه طباطبایی آشکار کرد که خواست قلبی حاکمیت بود: خالی کردن علوم انسانی از معنای خود بهعنوان علمی با اصول معین برای یک حکمرانی خوب.
نتیجه این اقدامات، تقلیل اعتبار دانشگاه علامه بهعنوان معتبرترین دانشگاه علوم انسانی در کشور بود. نگاه امنیتی به علوم انسانی که محصول اقدامات مدیرانی مانند شریعتی است، باعث شده تا علوم انسانی عملاً از چرخه سیاستگذاریهای کشور حذف شود و به مجموعهای از رشتههای دانشگاهی بیخاصیت تبدیل شود که هیچ نقشی در اداره سیاسی و اجتماعی کشور ندارند.