دیپلماتهایی که تاریخ جهان را تغییر دادند؛ مازارن و اختراع دیپلماسی مدرن | استاد فن فرسوده کردن دشمن با مذاکره، چگونه سرنوشت اروپا را تغییر داد؟

رویداد۲۴| علیرضا نجفی - بیستوششم اکتبر ۱۶۳۰، دشت کازاله در شمال ایتالیا به دوزخی مجسم میمانست. بوی زننده گوگرد و باروت سوخته با بخار برخاسته از عرق تن اسبان و گلولای درهمآمیخته بود. دو ارتش عظیم و مغرور قاره، فرانسه کاتولیک به سرکردگی تفنگداران لویی سیزدهم و امپراتوری اسپانیا زیر درفش هابسبورگ، در فاصلهای به باریکی یک شلیک رو در روی یکدیگر صف کشیده بودند. توپخانههای سنگین سنگربندیها را نشانه رفته بودند، سوارهنظام شمشیرها را از نیام کشیده بود و فتیلهداران آماده بودند با یک اشاره آتشین، قتلعام دهها هزار سرباز را کلید بزنند. اروپا دوازده سال تمام بود که در کام جنگهای سیساله میسوخت؛ جنگی که زیر نقاب کینههای مذهبی میان کاتولیکها و پروتستانها، تمامیت تمدن قاره را میبلعید، مزارع را به خاکستر مینشاند و یکسوم جمعیت سرزمینهای مرکزی را در قحطی و طاعون دفن میکرد. شکستن خطوط نظامی در کازاله، یعنی گشوده شدن دروازههای فرانسه به روی لشکریان هابسبورگ و ویرانی سرزمینی که خزانهداریاش تا آخرین پنی تهی شده بود.
در همان ثانیههای دلهرهآوری که صدای طبلهای جنگی فرمان شلیک را اعلام میکردند، ناگهان سایه سواری تنها از میان پرده غلیظ دود پدیدار شد. مردی جوان با قبای تیرهرنگ دیپلماتهای واتیکان، سوار بر اسبی کفبرلبرانده، بیاعتنا به خط آتش طرفین، با سرعتی دیوانهوار به قلب میدان تاخت. او در حالی که کاغذی سپید را بالای سر میچرخاند، با صدایی که طنین رعدآسایش غرش طبلها را شکافت، مکرراً فریاد میزد: «صلح! صلح!». سوار ناشناس در میان بهت و خشم ژنرالهای هر دو سو، درست میان دو خط لوله تفنگها اسب کشید. برگه در دست او، توافقنامهای مخفی بود که خود در چادرهای فرماندهی اسپانیا با مهارتی ماکیاولیستی تنظیم کرده بود و دربار مادرید را به پذیرش ترک مخاصمه موقت وامیداشت.
این سوار جسور، جولیو مازارینی، جوانی بیستوهشتساله و فرزند پیشکاری گمنام از سیسیل بود. آن روز در کازاله تنها جلوی ریخته شدن خون هزاران نفر گرفته نشد؛ آن لحظه، نقطه عطفی تاریخی در زایش دیپلماسی حرفهای بود. کاردینال ریشلیو، صدراعظم مقتدر فرانسه، با رصد این شجاعت استثنایی و درک هوش محاسبهگر این جوان ایتالیایی، دریافت مردی را یافته است که میتواند فرانسه را در شطرنج مرگبار بقا هدایت کند. ریشلیو او را به دربار پاریس فراخواند، نامش را به مازارن فرانسوی کرد و ردای سرخ کاردینالی و هدایت دستگاه سیاست خارجی فرانسه را به او سپرد.
گسست از ساحت قدسی؛ تدوین مفهوم «مصلحت دولت»
به گزارش رویداد۲۴، هنگامی که مازارن در ۱۶۴۲ پس از مرگ ریشلیو زمام امور فرانسه را به دست گرفت، فضای حاکم بر سیاست اروپا در اسارت دوگانههای مذهبی و تعصبات الهیاتی دستوپا میزد. برای دههها، پادشاهان متوهم چنین میپنداشتند که سیاست خارجی امتداد احکام شریعت و وظیفه حاکم، نابودی بدعتگذاران در آن سوی مرزهاست. نتیجه چنین نگرشی، جنگی سیساله بود که جز ویرانی زیرساختها، گرسنگی مفرط و زوال نسلها حاصلی به بار نیاورده بود. مازارن با تکیه بر نبوغ ریشلیو، ضربه نهایی را بر این تفکر فرسوده وارد آورد و مفهوم انقلابی «مصلحت دولت» (Raison d'État) را به عنوان قطبنمای یگانه سیاست خارجی مستقر ساخت.
بیشتر بخوانید: استراتژیستهای بزرگ تاریخ؛ بارون ژومینی: مردی که جنگ را به فرمول ریاضی تبدیل کرد
بر بنیاد این اصل بنیادین، دولت دیگر مأمور اجرای فرامین مذهبی و رستگاری اخروی اتباع نیست؛ دولت ساختاری زمینی، عقلانی و مستقل است که بقای سرزمینی، امنیت سرحدات و صیانت از منافع مردمش بر هر اصل آیینی تقدم دارد. بر پایه همین منطق بود که مازارن، در قامت یک کاردینال کلیسای کاتولیک، پیمانهای راهبردی پاریس با شاهزادگان پروتستان آلمان و پادشاهی لوتری سوئد را نه تنها مجاز، علاوه بر آن ضرورتی حیاتی برای درهمشکستن محاصره ژئوپلیتیک فرانسه از سوی امپراتوری کاتولیک هابسبورگ دانست. در نگاه او، وفاداری به یک آرمان مذهبی فراملی که به قیمت گرسنگی و انهدام مرزهای کشور تمام شود، حماقت سیاسی است.
همگام با این تحول مفهومی، بازتعریفی بنیادین در ابزار کارگزاری سیاست خارجی پدیدار گشت. در سده هفدهم اصطلاحی تحت عنوان «دیپلمات» وجود خارجی نداشت؛ این واژه تا اواخر قرن هجدهم هنوز زاده نشده بود. دربارها میان دو عنوان تمایز قائل بودند: «سفیر» (Ambassadeur) و «مذاکرهکننده» (Négociateur). سفیر در چارچوب سنتی، نماد تجمل، پرستیژ و تجسم فیزیکی شخص پادشاه بود که بیشتر اوقات خود را صرف مناقشه بر سر حق تقدم کالسکهها در معابر، رعایت القاب پرطمطراق و هدایای درباری میکرد. در نقطه مقابل، در رساله اثرگذار «سفیر کامل» (L'Ambassadeur parfait) منتشره به سال ۱۶۲۰، مذاکرهکننده حرفهای به عنوان کارگزاری بی سروصدا، عاری از تفاخر، مسلط بر روانشناسی و مسلط بر کدهای رفتاری تعریف شد که رسالتش گرهگشایی از بحرانهای سخت در پشت درهای بسته است. مازارن این رساله را به دستورالعمل روزمره خود بدل ساخت؛ او دریافته بود که هیاهو و جلوهفروشی علنی، گورستان توافقهای پایدار است و دیپلماسی راستین در فضایی محرمانه، به دور از تریبونهای عمومی و در سایه هدایت میشود.
شطرنج قدرت در تاریکی؛ فنون بازیگری در اتاقهای دربسته
بیشتر بخوانید :معمار روسیه نوین| چگونه پتر کبیر روسها را از زیر سایه سنّتهای قرون وسطایی بیرون کشید؟
به گزارش رویداد۲۴، مازارن صاحب ذهنی ریاضیوار و به غایت خونسرد بود که در بازیهای پیچیده ورق مهارت داشت؛ مهارتی که آن را مستقیماً به میز مذاکرات بینالمللی انتقال داد. او سیاست خارجی را میز قماری میدید که در آن نباید با هیجان دست خود را رو کرد؛ راه درست، سنجش کارتهای حریف و شناخت نقاط ضعف درونی او، بازی را هدایت نمود. یکی از شاخصترین شگردهای او که ژروم کاریه از آن یاد میکند، دیپلماسی مبتنی بر «مامایی سقراطی» بود. مازارن برخلاف دیپلماتهای متفرعن، هرگز دیدگاهها و مطالبات فرانسه را مستقیماً و با تحکم بر طرف مقابل تحمیل نمیکرد؛ او با پرسشهای حسابشده، شکیبایی بیپایان و هدایت نامحسوس گفتوگوها، مذاکرهکننده حریف را آرامآرام به نقطهای میرساند که حس کند راهحل پیشنهادی، زاییده ذهن خود اوست و منافعش را تأمین میکند. با این شیوه، مقاومت روانی طرف مقابل شکسته میشد و توافق پایدار میماند.
هنر دیگر او، «خریدن تعمدی زمان» بود. مازارن اعتقاد داشت بسیاری از بحرانها به این دلیل به فاجعه بدل میشوند که تصمیمگیران اسیر شتابزدگی و توهم پیروزی سریع هستند. او ساعتها، روزها و حتی ماهها وقت میخرید تا تب و تاب خشم فرمانروایان فروکش کند و خالی شدن خزانهها، رقیبان سرسخت را به زانو درآورد. در جریان کنگره سترگ وستفالی (۱۶۴۳ تا ۱۶۴۸) در شهرهای مونستر و اسنابروک، نمایندگان دهها دولت اروپایی ماهها وقت تلف میکردند تا درباره نحوه ورود به اتاق یا ترتیب نشستن به توافق برسند. در حالی که دیگران این تشریفات را اتلاف وقت میدانستند، مازارن از این تأخیرها به عنوان ابزاری استراتژیک سود میجست تا توازن قوا در جبهههای نبرد تثبیت شود و ارتش فرانسه به پیروزیهای تعیینکننده برسد.
او تسلطی مثالزدنی بر پنهان ساختن احساسات و نیات واقعی خود داشت؛ خصلتی که سبب شد تالیران سالها بعد با ستایش از کارنامه او بگوید: «مازارن به حریفان دروغ نمیگفت، او فقط اجازه میداد خودشان خود را فریب دهند!» بر خلاف سیاستمدارانی که با هر توهین برمیآشوبند، مازارن نفوذناپذیر بود. فرانسوا دو لاروشفوکو، نویسنده و ادیب همدوره او، با لحنی گزنده و شگفتزده نوشت: «مازارن ذوقی شیطانی در کشاندن مغرورترین دشمنان به ورطه مذاکرات فرسایشی داشت؛ او دشمنانش را چنان در هزارتوی چانهزنی سرگرم میکرد که فراموش میکردند ارتشهایشان از پا افتاده است.»
مهار خنجرهای خودی و شاهکار مهندسی ژئوپلیتیک
پیروزی در وستفالی در سال ۱۶۴۸ و برقراری نظمی نوین بر پایه استقلال کشورها و شناسایی حقوق فرامذهبی (از جمله رسمیت بخشیدن به کالونیستها)، برای مازارن آرامش نیاورد. دربار مادرید که احساس میکرد در شطرنج دیپلماتیک بازنده شده، از امضای صلح سر باز زد و بلافاصله خطوط نبرد را به درون خاک فرانسه کشاند. در داخل کشور، فتنهای کور به نام شورش «فروند» زبانه کشید. اشراف خودخواه به سرکردگی پرنس کنده با حمایت مالی و نظامی پنهان اسپانیا علم طغیان برافراشتند، پارلمان پاریس علیه دربار شورید و سیلابی از شبنامههای هجوآمیز و کینهتوزانه موسوم به «مازاریناد» دیوارهای پایتخت را پوشاند. مردم گرسنه و خشمگین که زیر بار سنگین مالیاتهای جنگی کمر خم کرده بودند، دیپلمات سیسیلی را غریبهای فاسد و دزد خواندند که کشور را در کام جنگ نگه داشته است.
بیشتر بخوانید: شکست در اوج پیروزی | چرا فرماندهان بزرگ تاریخ شکست میخورند و تفکر استراتژیک چگونه سرنوشت جنگها را تغییر داد؟
مازارن در این مهلکه مرگبار، درسی ماندگار در تابآوری استراتژیک داد. او به جای آنکه دستپاچه شود و به باجدهی به اشراف خائن تن دهد، دو بار با خونسردی فرانسه را ترک کرد و به تبعیدگاهی در برول پناه برد. او به درستی دریافته بود که شورشیان در غیاب یک دشمن مشترک، خیلی زود به جان یکدیگر خواهند افتاد. در روزهایی که سیل هجونامهها در پاریس دستبهدست میشد، او در نامهای محرمانه با تبسم نوشت: «بگذارید تا میتوانند ترانه و هجونامه بسازند؛ مادامی که من امور دولت را سامان میدهم و قراردادها را مینویسم، حق با من است.» پیشبینی او مو به مو محقق شد؛ ائتلاف اشراف از درون فروپاشید، لویی چهاردهم جوان در سایه تدبیر مازارن پیروزمندانه به پایتخت بازگشت و شورشیان با خفت تسلیم شدند.
با مهار جبهه داخلی، مازارن نوبت را به اسپانیا رساند. در این مرحله او دست به اقدامی زد که تعصبزدگان را شوکه کرد: امضای پیمان نظامی با الیور کرامول، رهبر حکومت پیوریتن و جمهوریخواه انگلستان. همکاری توپخانه فرانسه با ناوگان دریایی انگلستان، ارتش قدرتمند اسپانیا را در نبرد تپههای شنی (۱۶۵۸) درهمشکست و بندر استراتژیک دانکرک تسخیر شد. این پیروزی میدانی، مادرید را ناگزیر به التماس برای صلح ساخت.
به گزارش رویداد۲۴، شاهکار نهایی مازارن در نوامبر ۱۶۵۹ در جزیره قرقاولها، باریکهای بیطرف در میان رودخانه بیداسوا در مرز دو کشور، متولد شد. او که از بیماری سنگ مثانه رنج میبرد و روزها از درد به خود میپیچید، با دون لوئیس د هارو، صدراعظم مغرور اسپانیا، روبهرو شد. مذاکراتی نفسگیر که ماهها به درازا کشید، به «پیمان صلح پیرنه» انجامید. این پیمان نقشه ژئوپلیتیک قاره را زیر و رو کرد: ایالات روسیون و آرتوا رسما به فرانسه پیوستند و سرحدات جنوبی کشور بر خطالرأس کوههای پیرنه تثبیت شد. در کنار این فتوحات، او ازدواج لویی چهاردهم با ماریترز، شاهزاده اسپانیایی، را در متن توافق گنجاند و با شرط هوشمندانه پرداخت جهیزیه ۵۰۰ هزار اسکودویی از سوی دربار ورشکسته اسپانیا، بمب ساعتی خلع سلاح ارضی مادرید را برای دهههای آینده فعال ساخت. همزمان، او در شرق «اتحادیه راین» را با عضویت دهها امیرنشین آلمانی برپا کرد؛ دیواری حائل از کشورهای بیطرف که امپراتور اتریش را در مرزهایش فلج کرد؛ ابداعی نوین که دربار وین آن را با وحشت «اختراع شیطان» نامید.
بیشتر بخوانید: مایکل آنتون کیست؟| استراتژیست محافظهکار و رهبر تیم فنی آمریکا در مذاکرات
هنگامی که مازارن در مارس ۱۶۶۱ در بستر مرگ افتاد، ستارهای دنبالهدار در آسمان پاریس پدیدار شد. درباریان چاپلوس به بالینش شتافتند و گفتند این پدیده آسمانی نشانه جایگاه والای روح شماست. کاردینال با همان لبخند تمسخرآمیز همیشگی طعنه زد: «ستاره دنبالهدار بیش از حد بر من منت نهاده است!» او در حالی چشم از جهان فروبست که فرانسه را از لبه ورشکستگی و انزوا به مقتدرترین قدرت قاره بدل ساخته بود.
وجوه شاخص و آموزههای دیپماتیک مازان
کارنامه دیپلماتیک جولیو مازارن دربردارنده اصولی راهبردی راهگشایی است که در جهان کنونی نیز راهگشا هستند.
اول، منافع ملی و بقای سرزمین، تنها معیار مشروع در سیاست خارجی است؛ هرگاه دیپلماسی در دام شعارهای آرمانی، توهمات قدسی یا تعصبات ایدئولوژیک اسیر شود، هزینه آن را مردم عادی با فقر، انهدام منابع و ویرانی سرزمینی خواهند پرداخت.
دوم، دیپلماسی ابزار تثبیت دستاوردهای مادی در قالب تعهدات الزامآور حقوقی است؛ پیروزی در میدانهای نبرد، اگر با مهارتی حقوقی بر سر میز مذاکره به قراردادهای سرزمینی پایدار ترجمه نشود، دستاوردی زودگذر خواهد بود.
سوم، استفاده از شگرد مامایی در مذاکرات با رقبا و همسایگان؛ ** هنر دیپلماسی در دیکته کردن خشن خواستهها و رجزخوانیهای بیحاصل خلاصه نمیشود؛ گوهر آن در توانایی هدایت نامحسوس طرف مقابل به نقطهای نهفته است که توافق را ابتکار و ضامن منافع خود ارزیابی کند.
چهارم، زمان، ارزشمندترین سرمایه دیپلمات در بنبستهای ژئوپلیتیک است؛ فرسایشی کردن تعمدی مذاکرات دیپلماتیک و به تاخیر انداختن رویارویی مستقیم، فرصتی برای فروکش کردن خشم میآفریند به اختلافات داخلی دامن میزند، و نتایج اقتصلدی آن عزم دشمن را برای نبرد نظامی کمتر میکند.
پنجم، کارگزاران سیاست خارجی همواره در معرض اتهامزنی افراطیها و صاحبان منافع قرار دارند. شجاعت دیپلمات در بیاعتنایی هوشمندانه به این قبیل هیاهوها و متمرکز شدن بر امنیت و منافع ملی کشور معنا میذیابد.