موسی غنینژاد کیست؟ | لیبرالی در سرزمین چپها
رویداد۲۴ | مازیار وکیلی: «من با آقای خمینی یا خامنهای مناظره نمیکنم. با شما مناظره میکنم. لطفاً از خودتون مثال بیارید.»
این یکی از قسمتهای بسیار پربازدید مناظره موسی غنینژاد با مسعود درخشان، مغز متفکر ایدههای اقتصادی سعید جلیلی، بود. این همان مناظره معروف شبکه افق با اجرای امیرحسین ثابتی، نماینده فعلی مجلس، بود که غنینژاد را از یک چهره صرفاً دانشگاهی، که مجادلات اقتصادی، سیاسی و فکریاش را در مجلات تخصصی یا روشنفکرانه دنبال میکرد، به یک روشنفکر حوزه عمومی تبدیل کرد؛ روشنفکری که مردم او را شناختند و متوجه شدند مرام و مسلک و عقیده سیاسیاش چیست.
غنینژاد بعد از این مناظره، که شروع بسیار قدرتمندی به حساب میآمد، بیشتر از قبل وارد عرصه عمومی شد. به برنامههای مختلف اینترنتی و تلویزیونی رفت و دامنه بحثهای خود را گسترش داد. از لیبرالیسم و آزادی فردی تا مصدق و علی شریعتی، همه مورد نقد بیرحمانه و همهجانبه غنینژاد قرار گرفتند.
او به چهره رسانهای لیبرالهای وطنی تبدیل شد؛ لیبرالهایی که یا حال و حوصله دفاع از ایدههای خود را نداشتند (محمد طبیبیان) یا آنقدر خشک و جدی بودند که نمیتوانستند برای مخاطب جذابیت ایجاد کنند (مسعود نیلی). اما غنینژاد با تمام همفکران خود فرق داشت. فن مناظره را بلد بود و خوب میتوانست مخالف خود را گوشه رینگ گیر بیندازد؛ مانند بحث او با عبدالکریمی درباره پوزیتیویسم در مناظره اخیر این دو نفر در مدرسه آزاد یا تذکر راجع به آیزایا برلین به علیزاده در مناظره این دو نفر. او میتوانست ساده، صریح و بدون حشو و زوائد برای مخاطب حرف بزند؛ طوری که آدم بیمطالعه یا کممطالعه در حوزه اقتصاد و سیاست هم متوجه حرفهای او میشد؛ برخلاف مخالفانش که به کلیگوییهای انتزاعی روی میآورند.
همین موضوع بود که غنینژاد را به یک ستاره پاپ تبدیل کرد؛ مردی که یکتنه مشغول جدال با تمام اشکال چپگرایی، از چپ مارکسیستی و چپ نو فرهنگی تا چپ اسلامی، است.
فراموش نکنیم که غنینژاد در زمانهای ظهور کرد که لیبرال یک فحش سیاسی به حساب میآمد. در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، که اندیشه چپ نفوذ عجیبی میان مردم و نخبگان سیاسی داشت، لیبرالیسم مترادف سازشکاری، بیقیدی و نرمش به حساب میآمد که برای یک حکومت نوپای انقلابی، که قرار بود فقر و نابرابری را از میان بردارد و جامعه بیطبقه توحیدی بسازد، حکم گناهی نابخشودنی داشت.
انگ و اتهامی که مسلمان مکلایی مانند مهدی بازرگان را هم از چرخه سیاست ایران حذف کرد.
اما زمان گذشت و حالا لیبرالیسم نه یک فحش و طعنه سیاسی، که نیازی فوری برای جامعهای است که تحت لوای اقتصاد دستوری به چنین فقر و فلاکتی دچار شده است.
موسی غنینژاد کیست؟
موسی غنینژاد متولد سال ۱۳۳۰ در اهر آذربایجان شرقی است. غنینژاد در دورانی وارد دبیرستان و دانشگاه شد که فضای فکری و فرهنگی ایران تحت سیطره جریانهای چپ قرار داشت. حزب توده و سایر جریانهای چپ، از جمله چریکهای فدایی خلق، سازمان مجاهدین خلق، پیکار و دهها حزب ریز و درشت چپگرا، به فعالیت سیاسی و اجتماعی مشغول بودند.
فضای فرهنگی و ادبی هم در اختیار چهرههایی مانند غلامحسین ساعدی، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی و... قرار داشت که همگی اندیشههای چپگرایانه را ترویج میکردند.
پس طبیعی بود جوانی مانند موسی غنینژاد، که از یک خانواده طبقه متوسط با گرایشهای ملایم مذهبی پا به عرصه وجود گذاشته بود، به سمت اندیشههای چپ گرایش پیدا کند.
پدر غنینژاد دارای مدرک لیسانس معقول و منقول (علوم و معارف اسلامی) و دبیر و مدرس مدارس بوده و مادر غنینژاد هم مدیر مدرسه بوده است.
خود غنینژاد میگوید با مطالعه کتاب «انقلاب در انقلاب» رژی دبره فرانسوی، که همرزم چهگوارا و مدافع دولت سالوادور آلنده به حساب میآمد، به چپگرایی سیاسی و اقتصادی علاقهمند شد.
غنینژاد بعدها سراغ کتابهای سایر چپگرایان رفت و کتاب «اصول مقدماتی فلسفه» را هم مطالعه کرد که نوشته مارکسیست فرانسوی، ژرژ پولیتزر، بود.
غنینژاد در سال ۱۳۴۸ وارد دانشگاه شد و حسابداری خواند. خود غنینژاد میگوید به دلیل گرایشهای چپگرایانه، در ابتدا علاقه چندانی به تحصیل نداشته و در همان ترم اول دانشگاه مشروط شده است؛ اما بعدها در یک سال و نیم ۹۰ واحد را پاس میکند و لیسانس خود را میگیرد.
غنینژاد بعد از ازدواج، همراه با همسرش به فرانسه رفت و آنجا دکترای اقتصاد گرفت. خود غنینژاد میگوید در آن دوران، با توجه به پایین بودن نرخ ارز، حاکمیت به هر دانشجو ماهانه ۷۰۰ فرانک میداد که بههیچوجه مبلغ کمی نبود.
غنینژاد در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی تغییر ایدئولوژی داد؛ تغییری که به گفته خودش بههیچوجه سیاسی نبود و کاملاً تئوریک و نظری بود.
او از طریق کتابهای کارل مارکس با بومباورک آشنا شد؛ اقتصاددانی که توانسته بود به لحاظ تئوریک، اصول بنیادین نظریات مارکس، یعنی نظریه ارزش مارکس، را زیر سؤال ببرد. نقد او به نظریات مارکس از مهمترین دلایل شهرت و تأثیرگذاری او بر اقتصاد قرن بیستم است.
غنینژاد بعد از این تغییر عقیده به ایران بازگشت و مدتی در دانشگاه تبریز مشغول تدریس شد؛ اما با وقوع انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها به فرانسه بازگشت و تا سال ۱۳۶۸ در فرانسه ماند.
او در سال ۱۳۶۸ به دلیل مسائل خانوادگی به ایران بازگشت و در دانشگاه نفت مشغول تدریس شد. بعد وارد فعالیت مطبوعاتی شد و ریاست مرکز تحقیقات اقتصادی روزنامه دنیای اقتصاد را بر عهده گرفت. غنینژاد مدتی هم در دانشگاه شریف به تدریس مشغول بود.
غنینژاد چه اعتقاداتی دارد؟
غنینژاد مواضع واضحی دارد؛ مواضعی که او را در صف لیبرالهای کلاسیک هوادار بازار آزاد قرار میدهد.
علم اقتصاد تعریف نسبتاً روشنی دارد که برخلاف باور بسیاری از مردم، چندان پیچیده نیست. علم اقتصاد عبارت است از چگونگی تخصیص منابع محدود در یک سرزمین برای خواستهها و نیازهای مردم.
چپگرایان و طرفداران سیاست جمعگرایانه اعتقاد دارند که این منابع باید توسط یک دولت مرکزی، حزب یا حکومت، با برنامهریزی اقتصادی توسط آن گروهها در اختیار مردم قرار بگیرد؛ اما راستگرایان سیاسی عقیده دارند این منابع باید در بازاری آزاد، مبتنی بر رقابت، انتخاب آزاد و احترام به مالکیت فردی، تخصیص یابد.
به بیان سادهتر، چپها اعتقاد دارند اصل مالکیت فردی اهمیتی ندارد و صنایع بزرگی مانند نفت، گاز و پتروشیمی باید در انحصار دولت باقی بماند.
در حالی که راستگرایان معتقدند به دلیل ناتوانی دولت از جمعآوری تمام اطلاعات در بازار و سیگنالهای پولی، اقتصاد باید در اختیار بخش خصوصی باشد که حضوری مداوم در بازار دارد، مشغول رقابت با سایر رقبای خود در بازار است و اطلاعات دقیقی از وضعیت بازار دارد.
غنینژاد همیشه از مدافعان اقتصاد بازار آزاد بوده، اما تفسیرش از وضعیت اقتصادی ایران در دورههای مختلف متفاوت شده است.
او اقتصاد ایران را در حال حاضر نه یک اقتصاد دولتی، که شکلی از سرمایهداری رفاقتی میداند که نبض آن نه در اختیار دولت و حاکمیت، که در دست الیگارشها و تراستهایی است که خودشان محصول انحصار اقتصادی و توزیع رانت حاکمیتی هستند.
غنینژاد از همین منظر نقدهایی را به محمدرضا شاه پهلوی وارد میکند و او را «شاه مارکسیست» میخواند.
غنینژاد با مثال انقلاب سفید، شاه را به دخالت در اقتصاد و برهم زدن سازوکاری متهم میکند که نظام اقتصادی ایران را بر هم زد و با اختصاص دادن زمین به کشاورزان خردهپا، که در آن زمان رعیت خوانده میشدند، باعث شد تا با ناتوانی این کشاورزان، مهاجرت به شهرها بسیار زیاد شود و به دنبال آن، حاشیهنشینی گسترش یابد و نتیجه چنین وضعیتی انقلاب اسلامی بود.
او از همین زاویه است که از آیتالله خمینی بهعنوان رهبر انقلاب اسلامی دفاع میکند:
«زمانی که در ایران انقلاب شد، جریان غالب آن چپگرایی بود و انقلابیون هم کاملاً متأثر از این تفکرات بودند. اندیشههای دکتر شریعتی در جایجای قانون اساسی دیده میشود. قانون اساسی، صورت مذاکرات آن را دیدید؟ قسمت اقتصادی را آقای بنیصدر عمدتاً نوشتند با همکاری جناب دکتر بهشتی.
جناب دکتر بهشتی صددرصد تحت تأثیر اندیشههای چپ بودند. اگر حضرت امام نبودند، با تفکری که در آن مقطع در کشور ما حاصل شده بود توسط روشنفکران چپ مانند بنیصدر و طرفداران شریعتی، کشور ما به کامبوج دوم تبدیل میشد. امام خمینی جلوی آن را گرفتند؛ چون فقیه بودند و میدانستند اسلام نمیتواند با مالکیت خصوصی مخالف باشد.»
غنینژاد و عقاید او را باید ذیل یک لیبرالیسم کلاسیک، بازارگرا، آزادیخواه و حامی مالکیت خصوصی ارزیابی کرد؛ عقایدی که یقیناً مورد تأیید چپگرایان ایرانی نیست.
برای همین هم هست که غنینژاد همیشه از اصلاحطلبان راستگرایی مانند حسن روحانی حمایت و اصلاحطلبان چپگرایی مانند میرحسین موسوی را نفی کرده است.
غنینژاد و ملی شدن صنعت نفت
بیشتر بخوانید:
خوانش دکتر علی شریعتی از واقعه کربلا چه تاثیری بر جامعه مذهبی ایران گذاشت؟
چرا علی شریعتی هنوز مهم است؟ | فلسفه تاریخ خونخواهی: الاهیاتِ انتقامی با میل به جنگِ بیپایان
ملی شدن صنعت نفت؛ رویدادی مهم و جنجالی
یکی از مناقشهبرانگیزترین عقاید موسی غنینژاد، نظر او نسبت به محمد مصدق و ملی کردن صنعت نفت بود.
غنینژاد مصدق را پوپولیستی میداند که نفت را ملی نکرد، بلکه آن را دولتی کرد. استدلال او هم این است که نفت بعد از ملی شدن ظاهری توسط مصدق، بهخوبی اداره نشد و همان شرکت بریتیش پترولیوم بهتر از حکومتهای ایرانی توانسته بود نفت ایران را مدیریت کند.
غنینژاد با استدلالی جالبتوجه، ادعای مصدق را درباره ملی شدن صنعت نفت زیر سؤال میبرد:
«آنچه تحت عنوان نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران شکل گرفت، بر پایه چند تصور نادرست ایجاد شد. نخست اینکه مصدق فکر میکرد با خلع ید از انگلیسیها، صنعت نفت ایران برای همیشه به خارجیها وابستگی نخواهد داشت. حال اینکه هنوز هم صنعت نفت ما به سرمایه و توان تکنولوژیکی کشورهای مختلف وابسته است.
دکتر مصدق و دوستانش به همین دلیل شرکت نفت ایران و انگلیس را منحل و به جای آن شرکت ملی نفت ایران را ایجاد کردند و برنامه آنها این بود که همه امور نفت را ایرانیها بتوانند اداره کنند و دیدیم که این تفکر هم نادرست بود؛ چراکه تکنسین و مدیر نفتی در ایران نداشتیم و هنوز هم اگر ادعا میکنیم که به تکنولوژی و مدیریت پیشرفته نفتی دست یافتهایم، نادرست سخن میگوییم.»
مطابق این استدلال، ملی شدن صنعت نفت ایران نهتنها نتوانست به بهبود اقتصادی ایران کمک کند، که حتی اهداف خود مصدق، یعنی رهایی از یوغ استثمار خارجی، را هم محقق نکرد.
اما غنینژاد عدم درک اقتصادی مصدق را تنها مشکل او نمیداند و او را بنیانگذار پوپولیسم در ایران معاصر میداند که با پشت کردن به نهادهای دموکراتیک مانند مجلس و انحلال آنها، کار خود را پیش میبرد:
«من مصدق را نقطه عطفی در چند مورد مشخص میدانم و بنابراین برای او جایگاه ویژهای قائل هستم. پوپولیسم مصدقی نقطه عطف قانونشکنی و پشت کردن به نهادهای دموکراسی بود.
جریان سیاسی پشتیبان وی را مشوق چماقکشیها و بیاخلاقیهای سیاسی میدانم و از همه مهمتر، مصدق را آغازگر اصلی دولتی کردن نفت در ایران میشناسم.
چماقکشیهای خیابانی و اتهامزنی ناجوانمردانه به مخالفان سیاسی بهعنوان مزدوران بیگانه از ابتکارات جبهه ملی بود. آنها این کار را شروع کردند و پس از آن، تودهایها و طرفداران شاه هم بهطور گستردهای به کار بستند.
شما وقتی عکسها و نوشتههای آن زمان را میبینید، فقط شعبان بیمخ و دارودستهاش را میبینید، اما طرفداران جبهه ملی را نمیبینید.
این یک سانسور ۶۰ ساله است که طرفداران جبهه ملی، مصدقیها و تودهایها در افکار عمومی اعمال کردهاند.
اینها در راستای همان طرز تفکر غالبی بود که پیشتر به آن اشاره کردم؛ یعنی «ناسیونالیسم قبیلهگرا». نه از آن نوع ناسیونالیسمی که در غرب وجود دارد.
ناسیونالیسم قبیلهگرایانه میگوید ما یک مجموعه هستیم و هر کس خارج از این مجموعه قرار دارد، با ما مخالف است و نمیخواهد ما پیشرفت کنیم.»
غنینژاد لیبرال خواندن مصدق را هم محصول درک نادرست روشنفکران ایرانی از لیبرالیسم و برچسبزنی حزب توده میداند:
«کسانی که در ابتدا مصدق، نهضتش و هواداران او را لیبرال خواندند، درک درستی از لیبرالیسم نداشتند. افرادی که مصدق و جبهه ملی و پس از آن بازرگان و نهضت آزادی را لیبرال خواندند، تودهایها بودند.
اگر اشتباه نکنم، اولین بار آقای کیانوری این موضوع را عنوان کرد. مارکسیستها اغلب پیش از آنکه سخن بگویند، برچسب میزنند.
مارکسیستها اول به دنبال این موضوع هستند که ببینند هر فرد را در چه طبقهای میتوانند قرار دهند و او را نماینده منافع چه گروهی قلمداد کنند، بعد هم به او برچسب بزنند.
تودهایها این فکر نادرست را جا انداختند که بازرگان و نهضت آزادی و مصدق و جبهه ملی لیبرال هستند؛ در حالی که جبهه ملی ناسیونالیسم را در نام خود داشت. حزب آقای کریم سنجابی حزب سوسیالیست بود.
این افراد چطور و به کدام معنا لیبرال هستند؟ البته تودهایها واژه لیبرال را عملاً طوری به کار میبردند که بهتدریج تبدیل به ناسزای سیاسی شد.»
به بیان ساده، غنینژاد ملی شدن صنعت نفت را نه یک دستاورد اقتصادی، که شکستی همهجانبه در راستای دولتی کردن اقتصاد ایران میداند.
نقد اصلاحطلبی از منظر چپگرایی
بیشتر بخوانید:
مناقشه بر سر شریعتی بالا گرفت؛ سروش، قوچانی و غنینژاد در جدالی تازه
اقتصاد اسلامی چیست و آیا میتوان به آن اتکا کرد؟
غنینژاد اصلاحطلبان را هم از نگاه اقتصادی خود نقد میکند. اصلاحطلبان در اوایل انقلاب اسلامی بهعنوان جریان چپ اسلامی شناخته میشدند؛ جریانی که تحت تأثیر علی شریعتی بود و حتی روحانیون این جریان چنان تفسیر چپگرایانهای از قرآن ارائه دادند که مورد انتقاد شهید بهشتی هم قرار گرفت.
غنینژاد در مقالهای به نقد اصلاحطلبان در دهه شصت میپردازد و مینویسد:
«البته شکی نیست که بحث «سنت و مدرنیته» به نوعی در سالهای منتهی به انقلاب آغاز شده بود که وجه غالب آن را ستیز ایدئولوژیک با مدرنیته یا مظاهر زندگی «غربی» تشکیل میداد؛ اما این بار تفاوت در این بود که نهتنها کل مدرنیته در قالبهایی مانند «غربزدگی» مورد نقد قرار نمیگرفت، بلکه همدلی با برخی جنبههای آن تبدیل به بخش مهمی از گفتار اصلاحطلبان شده بود.
این رویکرد جدید نیروهای چپ برای همرزمان سابقشان از طیف سنتی، که بعدتر به اصولگرایان معروف شدند، قابل درک و هضم نبود؛ چراکه مشاهده میکردند افراطیون سابق اکنون به رقبای خود درس تساهل و تسامح میدهند!
جوانان پرشوری که از دیوار سفارت آمریکا بالا رفتند و تخم افراطیگری بیدلیل در روابط بینالمللی را در کشور کاشتند و یا با تنگنظری و انحصارطلبی، حوزههای فرهنگی و هنری را به زعم خود از نیروهای غیرخودی یا غیرانقلابی «پاکسازی» کردند و طرفدار پیگیر مصادرهها و سلب مالکیتها بودند، اکنون پرچم جامعه مدنی، مدرنیته و حقوق شهروندی را به دست گرفتهاند.»
نقد غنینژاد البته نقد درستی بود؛ چراکه بدنه اصلی جریانهای اصلاحطلب امروز را همان جوانان پرشور تسخیرکننده لانه جاسوسی تشکیل میدادند یا مدیران اقتصادی و سیاسی مانند بهزاد نبوی بودند که از چهرههای افراطی جناح چپ اسلامی به حساب میآمدند و نقش پررنگی در مصادره اموال ابتدای انقلاب داشتند.
اما این تنها نقد غنینژاد به اصلاحطلبان نیست. حمله اصلی او به تئوریسینهای اصلی این جریان سیاسی است که بعدها به روشنفکران دینی مشهور شدند.
او روشنفکران دینی را اینگونه نقد میکند:
«یکی از ویژگیهای مهم «روشنفکری دینی» را میتوان بیاعتنایی به مسائل اقتصادی با تأکید بر مباحث فلسفی، سیاسی و فرهنگی کلی و مبهم دانست.
با توجه به اهمیت مفاهیمی مانند مالکیت شخصی و مبادله آزاد در اندیشه مدرن، میتوان گفت این بیاعتنایی به مباحث اقتصادی سؤالبرانگیز و غیرقابلتوجیه، اما در عین حال قابل توضیح است.
گذشته از اینکه سردمداران روشنفکری دینی اغلب فاقد حداقلهای دانش اقتصادی بودند، به نظر میرسد آنها اساساً تمایلی به وارد شدن به بحثهای اقتصادی و ضرورت کنار نهادن اقتصاد دولتی نداشتند؛ چون چنین اقداماتی که ناگزیر از سوی دولت سازندگی آغاز شده بود، عملکرد گذشته چپ اسلامی را در کلیت آن زیر سؤال میبرد.»
و دقیقاً از همین منظر است که غنینژاد به مجادله با پدران روشنفکری دینی، یعنی علی شریعتی و عبدالکریم سروش، پرداخته است:
«نمونه بسیار جالب در این میان دکتر حسین حاج فرجالله دباغ، مشهور به عبدالکریم سروش، است که در سالهای آغازین انقلاب اسلامی از تئوریسینهای رده اول حکومت بعد از انقلاب به شمار میآمد.
او در آن سالها با نگاه صوفیانه و عرفانی، بهشدت منتقد ارزشهای اقتصاد بازار آزاد و دنیای صنعتی مدرن است و در سخنرانیهای بیشمار خود از تریبونهای رسمی دولتی برای ترویج معنویت و رد مادیگری مدرن دائماً از اشعار مولانا مثال میآورد.
طُرفه اینکه همین شخص در جدلهای ایدئولوژیک خود با رقبای فکری از اندیشههای کارل پوپر دفاع میکند و به طرفداری از لیبرالیسم معروف میشود!
این میزان از آشفتگی فکری و تناقض را تنها در روشنفکری دینی، این مفهوم ذاتاً متناقض، میتوان سراغ گرفت.»
غنینژاد شکست اصلاحطلبان را بیش از هر چیز محصول عملکرد غلط آنان در اوایل انقلاب اسلامی و بعد گرفتار شدن در تناقضی به نام روشنفکری دینی میداند که در ذات خود دارای تناقض است.
به بیان سادهتر، روشنفکری، آزادی و دموکراسی مفاهیم سیاسی مدرنی هستند که نمیشود آنها را بر دین سوار کرد و از دین، مانند شریعتی، ابزار ایدئولوژیک ساخت؛ بلکه از دین باید صرفاً توقع دین داشت و بس.
موسی غنینژاد و حضور در عرصه عمومی
غنینژاد با حضور در عرصه عمومی توانست لیبرالیسم اقتصادی و سیاسی را از یک مفهوم انتزاعی و غیرقابلدرک، به پدیدهای ملموس برای مردمی تبدیل کند که تحت فشار اقتصاد دستوری و سرمایهداری رفاقتی و الیگارشیک ایران، سرمایههایشان بر باد میرود.
او با همه طیفهای اقتصادی و سیاسی مناظره کرده است. بیژن عبدالکریمی، یوسف اباذری، یاسر جبرائیلی و حتی سعید لیلاز طرف مناظره او بودهاند.
هدف غنینژاد از این مناظرهها یک چیز بوده است؛ دفاع از آزادی بهعنوان یگانه راه رهایی برای ملتی که تاریخ آن، تاریخ دیکتاتوری است.
غنینژاد آن وجه از جریان روشنفکری ایران را آشکار کرده که تا به امروز کمتر کسی به آن پرداخته بود و آن، عدم شناخت از علم اقتصاد بهعنوان مهمترین عامل حکمرانی است.
سیاستهای دستوری و پوپولیستی که در نهایت باعث بروز فجایع اقتصادی در ایران شده است، باید جای خود را به سیاستهای آزادیخواهانهای بدهد که در آن حق مالکیت خصوصی محترم شمرده شود و از سرکوب سرمایه جلوگیری شود؛ سرکوبی که در نهایت به سیاست، فرهنگ و اجتماع هم تسری پیدا میکند و مسائلی مانند حق پوشش، حق انتخاب و سبک زندگی را هم در بر میگیرد.
در نهایت، غنینژاد را باید متفکری جدی دانست که در راستای دفاع از عقلانیت کوشش کرده است و با تمام گفتمانهای انتزاعی و آخرالزمانی که ایران امروز را دچار بحران و انسداد کردهاند، جنگیده است.
جنگی که البته با توجه به تاریخ دیکتاتوری ایران، جنگی نابرابر است و هنوز برای ملت ایران گفتمانهایی که قول حل سریع مشکلات را میدهند، جذابیت بیشتری دارند.
