خودرو روی خط توافق؛ آیا مسیر رشد دوباره تکرار میشود؟
رویداد۲۴| در شرایطی که ایران و آمریکا پس از ماهها تنش و درگیری به یک تفاهمنامه موقت دست یافتهاند و چشمانداز دستیابی به توافق نهایی بیش از هر زمان دیگری مطرح شده، نگاه فعالان صنعت خودرو بار دیگر به تجربه برجام دوخته شده است. صنعتی که شاید بیش از هر بخش اقتصادی دیگری آثار مستقیم تحریم و رفع تحریم را تجربه کرده و کارنامه آن به خوبی نشان میدهد که مناسبات سیاسی و بینالمللی چگونه میتواند مسیر تولید را تغییر دهد.
در همین رابطه، بر اساس مفاد تفاهمنامه ایران و آمریکا، طی یک دوره ۶۰روزه از اعمال تحریمهای جدید خودداری خواهد شد و در صورت دستیابی به توافق نهایی، تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا، همچنین محدودیتهای اتحادیه اروپا و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل لغو خواهند شد. هرچند هنوز جزئیات اجرایی توافق نهایی مشخص نیست، اما تجربه برجام نشان میدهد که رفع محدودیتهای بینالمللی میتواند نقطه عطفی برای صنعت خودرو کشور باشد.
از سقوط تولید تا جهش برجامی
نگاهی به آمارهای تولید خودرو در دهه گذشته نشان میدهد که این صنعت در سالهای پیش از برجام و به واسطه تحریمهای غرب، در یکی از دشوارترین مقاطع خود قرار داشت. تحریمهای بینالمللی که از سال۱۳۹۱ بهطور مستقیم صنعت خودرو را هدف قرار دادند، موجب خروج شرکای خارجی، اختلال در تامین قطعات و کاهش شدید تیراژ شدند. نتیجه این شرایط سقوط تولید خودروهای سواری به پایینترین سطوح خود در سالهای ابتدایی دهه۹۰ بود.
در چنین شرایطی، توافق هستهای و اجرای برجام در سال۱۳۹۴ نقطه عطفی برای صنعت خودرو محسوب شد. با رفع بخش مهمی از محدودیتهای بینالمللی، مسیر همکاری خودروسازان ایرانی با شرکای خارجی بار دیگر هموار شد. شرکتهای اروپایی که پیشتر بازار ایران را ترک کرده بودند، مذاکرات جدیدی را آغاز کردند و برخی قراردادهای مشترک به امضا رسید.
در آن مقطع، صنعت خودرو نه تنها به منابع مالی و کانالهای بانکی دسترسی بیشتری پیدا کرد، بلکه امکان تامین قطعات و فناوری نیز تسهیل شد. نتیجه این تحولات در آمارهای تولید به روشنی قابل مشاهده است. تولید خودروهای سواری که در سالهای پیش از برجام به شدت افت کرده بود، در فاصله کوتاهی روندی صعودی به خود گرفت و در نهایت از مرز یکمیلیون و ۴۰۰هزار دستگاه عبور کرد؛ رقمی که در دو دهه اخیر کمسابقه بود.
«در واقع برجام برای صنعت خودرو صرفا یک توافق سیاسی نبود»
در این دوره، همکاری با شرکای خارجی و دسترسی به زنجیره جهانی تامین نقش مهمی در تغییر شرایط ایفا کرد. در گزارش دنیای اقتصاد تأکید شده است: «در واقع برجام برای صنعت خودرو صرفا یک توافق سیاسی نبود، بلکه به منزله باز شدن دریچهای به سمت زنجیره جهانی تامین محسوب میشد.»
همچنین آمده است که «بسیاری از قطعاتی که پیشتر با هزینههای بالا و مسیرهای پیچیده وارد کشور میشدند، از طریق کانالهای رسمی تامین شدند.»
در ادامه این روند، قراردادهای مشترک با خودروسازان خارجی و ورود فناوریهای جدید، امیدهایی برای ارتقای کیفیت و افزایش داخلیسازی ایجاد کرد.
بازگشت تحریمها و سقوط دوباره تولید
با این حال، این روند پایدار نماند. خروج ایالات متحده آمریکا از برجام در سال۹۷ و بازگشت تحریمها بار دیگر صنعت خودرو را در معرض محدودیتهای گسترده قرار داد. بسیاری از شرکتهای خارجی فعالیت خود را متوقف کردند، کانالهای مالی محدود شد و تامین قطعات با دشواریهای جدی روبهرو شد.
پیامد این وضعیت در آمار تولید کاملاً محسوس بود. تنها یک سال پس از بازگشت تحریمها، تولید خودروهای سواری به بیش از ۶۰۰ هزار دستگاه سقوط کرد. پروژههای مشترک متوقف شدند و بسیاری از برنامههای توسعهای نیمهکاره ماندند.
چرا خودرو اینقدر به سیاست خارجی حساس است؟
تجربه برجام از این منظر اهمیت دارد که نشان میدهد صنعت خودروی ایران بیش از آنکه با محدودیت ظرفیت تولید مواجه باشد، تحتتأثیر محیط کسبوکار و شرایط بینالمللی قرار دارد. هر زمان دسترسی به منابع مالی و شبکه جهانی تامین فراهم شده، تولید به سرعت افزایش یافته و در شرایط تحریم، حتی حفظ سطح تولید نیز دشوار شده است.
آیا سالهای برجام تکرار میشود؟
اکنون با مطرح شدن احتمال توافق جدید، این پرسش جدی مطرح است که آیا صنعت خودرو میتواند مسیر برجام را تکرار کند؟
بهطور کلی، اگر لغو تحریمها به شکل گسترده اجرا شود، چند اثر اصلی قابل تصور است. نخست، تسهیل تامین قطعات و کاهش هزینههای مبادلات مالی. دوم، بازگشت احتمالی شرکای خارجی و افزایش همکاریهای فناورانه؛ و سوم، جذب سرمایهگذاری برای نوسازی خطوط تولید.
با این حال، تفاوت مهمی میان امروز و دوران برجام وجود دارد. امروز صنعت خودرو علاوه بر تحریمها با چالشهایی مانند قیمتگذاری دستوری، زیان انباشته، بدهی سنگین به قطعهسازان و کمبود نقدینگی نیز مواجه است.
به همین دلیل کارشناسان تأکید میکنند که رفع تحریمها شرط لازم برای جهش صنعت خودرو هست، اما شرط کافی نیست. در نهایت، آینده این صنعت نه فقط به توافقهای خارجی، بلکه به اصلاحات داخلی نیز وابسته خواهد بود.
صنعتی در انتظار سیاست
در نهایت، آمارها نشان میدهد صنعت خودرو ایران به شدت به تحولات سیاسی وابسته است؛ از رشد به بالای یکمیلیون و ۴۰۰ هزار دستگاه در دوران پسابرجام تا سقوط به حدود ۶۰۰ هزار دستگاه پس از بازگشت تحریمها.
به همین دلیل امروز نیز فعالان این صنعت بیش از هر زمان دیگری چشم به سرنوشت توافق احتمالی دوختهاند؛ توافقی که میتواند بار دیگر مسیر رشد، همکاری خارجی و نوسازی فناوری را برای خودروسازی ایران باز کند یا آن را در همان چرخه پرنوسان گذشته نگه دارد.
