عاشورا سهم بیضایی نبود | چرا بهرام بیضایی «روز واقعه» را نساخت؟
رویداد۲۴ | مازیار وکیلی- بهرام بیضایی یکی از مهمترین، تأثیرگذارترین و البته مناقشهبرانگیزترین کارگردانان سینما و تئاتر ایران است؛ فیلمسازی که میتوان او را در کنار مسعود کیمیایی، با وجود تمام تفاوتهای جهان هنریشان، از ایرانیترین کارگردانان سینمای معاصر دانست.
بیضایی شیفته ایران و فرهنگ ایرانی بود و این شیفتگی را بارها در مصاحبهها و سخنرانیهایش بیان کرده بود. ایران برای او فراتر از یک جغرافیا یا برههای تاریخی، مسئلهای ذهنی و دائمی بود که همواره با آن کلنجار میرفت. میتوان ایران را دال مرکزی بسیاری از فیلمها، نمایشنامهها و پژوهشهای فرهنگی او دانست.
او به زوایای گوناگون تاریخ و فرهنگ ایران سرک کشید؛ از ایران باستان و مسئله هویت ایرانی گفت، جنگ هشتساله ایران و عراق را به تصویر کشید و زن ایرانی و رنجها و مظلومیت او را به یکی از مهمترین موضوعات آثارش تبدیل کرد.
طبیعی بود فیلمسازی با چنین حجم گستردهای از دغدغههای تاریخی و فرهنگی، به سراغ عاشورا نیز برود؛ واقعهای که در طول قرنها با فرهنگ، آیین و باورهای مذهبی بخش بزرگی از جامعه ایران پیوند خورده است.
فیلمنامهای که بیش از یک دهه در کشو ماند
بیشتر بخوانید:
بهرام بیضایی کیست؟ | غروب خورشید اسطوره سینمای ایران در سپیدهدم میلادش
مژده شمسایی کیست؟ | همسر بهرام بیضایی؛ از «شاید وقتی دیگر» تا «سگکشی»
بهرام بیضایی فیلمنامه «روز واقعه» را در سال ۱۳۶۱ نوشت؛ فیلمنامهای که بیش از یک دهه در کشوی میز او ماند. بیضایی در این مدت بارها برای ساخت آن اقدام کرد، اما مجوز کارگردانی فیلم به خودش داده نشد و در نهایت ساخت اثر به کارگردانی سپرده شد که انتخاب نخست بیضایی نبود.
بیضایی که ظاهراً دلبستگی زیادی به موضوع «روز واقعه» داشت، در مصاحبهای با جواد طوسی درباره سرنوشت این فیلم توضیحات مهمی ارائه کرده است. او گفت: «روز واقعه را نگذاشتند خودم بسازم. دستکم ده کارگردان عوض شد و من تعجب میکردم که این همه آدم نمیتوانند این فیلم را بسازند. حتی گفتند واروژ کریممسیحی این فیلم را بسازد. خوشحال میشدم اگر او این فیلم را میساخت. حتی اسم آقای محمدرضا اصلانی را هم آوردند.»
او درباره علت صادر نشدن مجوز کارگردانی فیلم برای خودش توضیح داده بود: «خیلیها عقیده داشتند چند جای فیلم را باید عوض کنم، اما من برای عوض کردن نرفتم.»
بیضایی درباره نسخهای که شهرام اسدی از فیلمنامه ساخت نیز گفت: «بههرحال آقای اسدی این مهارت را داشت که دستکم تعداد جاهایی را که میخواستند عوض شود، به عدد سه برساند و فیلمی بسازد شبیه فیلمهایی که قرار است از تلویزیون پخش شود.»
او در پایان آن مصاحبه با حسرت افزود: «اصلاً نمیخواهم بگویم راضی هستم یا نه. تمام حرف من این است که من این فیلم را اینطور نمیدیدم. این فیلم شباهتی به فیلمهایی که من ساختهام، ندارد.»
پرسش اصلی اما همچنان پابرجاست: چرا مدیران فرهنگی آن زمان به بهرام بیضایی اجازه ندادند «روز واقعه» را خودش بسازد و کارگردانی آن را به شخص دیگری سپردند؟
پیشینه خانوادگی؛ مانعی که هرگز رسماً اعلام نشد
بیشتر بخوانید: ناقوس مرگ نگهبانان فرهنگ ایرانی | بهرام بیضایی؛ «گویی مردمان دیگری وارد کردهاند و ما در وطن بیگانهایم»
اینکه چرا مدیران سینمایی و فرهنگی کشور به بیضایی اجازه ندادند «روز واقعه» را آنگونه که میخواست بسازد، احتمالاً همچنان رازی سر به مهر باقی خواهد ماند. بااینحال، میتوان با توجه به فضای سیاسی و فرهنگی آن دوره، فرضیههایی را مطرح کرد.
روزنامه کیهان در دیماه ۱۳۹۲ در مطلبی درباره بیضایی نوشت: «بهرام بیضایی از حامیان فرقه بهائیت است» و همکاری او با عباس میلانی را نیز نشانهای در تأیید این ادعا دانست.
لحن اتهامی و سیاسی کیهان از همان جنس مطالب همیشگی این روزنامه بود، اما واقعیت این است که خانواده پدری بیضایی پیشینه بهایی داشتند. این پیشینه به ادیب بیضایی، عموی بزرگ بهرام بیضایی در کاشان، بازمیگشت و نعمتالله بیضایی، پدر او، نیز به آیین بهایی گرایش پیدا کرده بود.
بااینحال، خود بهرام بیضایی همواره بهایی بودنش را رد میکرد. او در مصاحبهای «فرهنگ» را دین خود دانسته و در جایی دیگر، «دنیا را به چشم خرد خویش دیدن» را آیین و موضوع اندیشه خود معرفی کرده بود.
هیچ مقام رسمیای هرگز اعلام نکرد که پیشینه مذهبی خانواده بیضایی دلیل جلوگیری از ساخت «روز واقعه» بوده است، اما در فضای فرهنگی و ایدئولوژیک آن دوران، میتوان احتمال داد که همین مسئله در بیاعتمادی مدیران به سپردن یک پروژه مهم شیعی به او بیتأثیر نبوده باشد.
نگرانی از نگاه انتقادی بیضایی به تاریخ
پیشینه خانوادگی تنها توضیح احتمالی نیست. دلیل دیگر را میتوان در نگاه انتقادی بیضایی به تاریخ ایران جستوجو کرد.
بیضایی پیشتر در «مرگ یزدگرد»، که آن اثر نیز با توقیف مواجه شد، روایتی متفاوت و انتقادی از تاریخ ایران و دوران ورود اسلام به این سرزمین ارائه کرده بود. او تاریخ را مجموعهای از روایتهای رسمی و قطعی نمیدید، بلکه همواره آن را از زاویه حذفشدگان، شکستخوردگان و کسانی که صدایشان شنیده نشده بود، بازخوانی میکرد.
اگر بنا بود همین نگاه چندلایه و پرسشگر در روایت عاشورا نیز ادامه پیدا کند، طبیعی بود که مدیران فرهنگی آن دوره نسبت به نتیجه نهایی حساس باشند. اشاره بیضایی به درخواست مدیران برای تغییر بخشهایی از فیلمنامه نیز احتمالاً به همین اختلاف دیدگاه بازمیگشت.
او حاضر نبود صرفاً برای به دست آوردن مجوز، بخشهایی از فیلمنامه را مطابق خواسته مدیران تغییر دهد. در مقابل، شهرام اسدی توانست تغییرات مورد نظر را تا حدی بپذیرد و فیلم را در چارچوبی بسازد که از نظر مدیران فرهنگی قابل نمایش باشد.
سینمای تاریخی ـ مذهبی در انحصار کارگردانان مورد اعتماد
عامل دیگری که میتوان در بررسی این ماجرا در نظر گرفت، روشنفکر بودن و استقلال فکری بیضایی است.
پس از پیروزی انقلاب، برخی ژانرهای سینمایی بیش از دیگر حوزهها در اختیار کارگردانانی قرار گرفتند که از نظر فکری و اعتقادی مورد اعتماد حاکمیت بودند. یکی از مهمترین این حوزهها، سینمای تاریخی ـ مذهبی بود.
بهدلیل حساسیتهای اعتقادی و واکنش احتمالی گروههای مذهبی، ساخت چنین فیلمهایی معمولاً به کارگردانانی سپرده میشد که یا نزدیکی فکریشان به ساختار رسمی اثبات شده بود یا دستکم گرایش سیاسی و فکری مناقشهبرانگیزی نداشتند.
شهرام اسدی نیز فیلمسازی نبود که به جریان روشنفکری منتقد یا گرایش سیاسی خاصی شناخته شود. شاید همین ویژگی او را به گزینهای مطمئنتر برای ساخت اثری درباره عاشورا تبدیل کرده بود؛ فیلمی که باید ضمن برخورداری از جذابیت سینمایی، با حساسیتها و سیاستهای فرهنگی تلویزیون و مدیران رسمی نیز سازگار میبود.
بیضایی بعدها با حسرت گفت اسدی فیلمنامه او را به فیلمی ساده و شبیه آثاری تبدیل کرده که برای پخش از تلویزیون ساخته میشوند. این سخن نشان میدهد اختلاف او با نسخه نهایی صرفاً بر سر چند جزئیات نبوده، بلکه به نوع نگاه، لحن و جهان سینمایی اثر مربوط میشده است.
فیلمی که بیضایی نساخت، اما به نام او گره خورد
هرچه بود، «روز واقعه» حتی تا امروز نیز یکی از مهمترین و موفقترین فیلمهای عاشورایی سینمای ایران به شمار میرود؛ اثری که بدون نمایش مستقیم واقعه کربلا و با روایتی غیرمستقیم، عظمت و مظلومیت امام حسین و یارانش را به شکلی مینیمال و اثرگذار به تصویر کشید.
شهرام اسدی «روز واقعه» را ساخت، اما روح اصلی فیلم همچنان از قلم و جهان فکری بهرام بیضایی آمده بود. به همین دلیل، نام بیضایی برای همیشه با یکی از شاخصترین آثار عاشورایی سینمای ایران پیوند خورد؛ حتی اگر خود او هیچگاه فرصت نیافت تصویری را که از این فیلمنامه در ذهن داشت، بر پرده سینما به نمایش بگذارد.
