معمای نفت ۷۲ دلاری؛ چرا خاورمیانه دیگر قیمت‌ها را منفجر نمی‌کند؟

رویداد۲۴| بهای نفت برنت در معاملات امروز دوشنبه در محدوده ۷۲ دلار در هر بشکه نوسان می‌کند؛ قیمتی که اگرچه نسبت به روز‌های اوج درگیری‌های اخیر بالاتر است، اما همچنان فاصله قابل توجهی با پیش‌بینی‌هایی دارد که از بازگشت نفت ۱۰۰ دلاری سخن می‌گفتند. این در حالی است که طی ۲۴ ساعت گذشته، اخبار ضدونقیضی درباره آینده مذاکرات ایران و آمریکا منتشر شده و همچنان چشم‌انداز روابط دو کشور با ابهام همراه است. با این حال، بازار جهانی نفت واکنشی نشان نمی‌دهد که با چنین فضای پرریسکی همخوان باشد.

این رفتار، پرسشی مهم را پیش روی تحلیلگران قرار داده است؛ آیا بازار جهانی دیگر از جنگ در خاورمیانه مانند گذشته نمی‌ترسد، یا قواعد قیمت‌گذاری نفت در سال‌های اخیر دگرگون شده است؟

واقعیت این است که بازار نه جنگ را نادیده می‌گیرد و نه ریسک‌های ژئوپلیتیکی را بی‌اهمیت می‌داند؛ آنچه تغییر کرده، شیوه ارزیابی این ریسک‌هاست. معامله‌گران امروز بیش از آنکه به تیتر‌های سیاسی یا تبادل حملات نظامی واکنش نشان دهند، یک سؤال مشخص را دنبال می‌کنند و آن این است که آیا این بحران، عرضه واقعی نفت به بازار جهانی را مختل خواهد کرد یا خیر؟ تا زمانی که پاسخ این سؤال منفی باشد، حتی شدیدترین تنش‌های نظامی نیز الزاماً به جهش پایدار قیمت نفت منجر نمی‌شود.

بازار دیگر خبر جنگ را نمی‌خرد؛ ریسک عرضه را می‌خرد

بازار نفت در سال‌های اخیر تغییر کرده است. در گذشته، وقوع هر بحران نظامی در خاورمیانه تقریباً به‌صورت خودکار قیمت‌ها را افزایش می‌داد، زیرا معامله‌گران احتمال می‌دادند صادرات نفت کشور‌های منطقه برای مدت طولانی مختل شود.

اما امروز شرایط متفاوت است. فعالان بازار بیش از آنکه به خود جنگ توجه کنند، به این موضوع نگاه می‌کنند که آیا تولید یا صادرات نفت واقعاً کاهش یافته است یا نه. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند آنچه قیمت نفت را جابه‌جا می‌کند، ریسک اختلال در عرضه است، نه صرفاً وقوع یک درگیری نظامی.

در بحران اخیر نیز اگرچه نگرانی درباره امنیت مسیر‌های انتقال نفت افزایش یافت، اما تا زمانی که صادرات عمده کشور‌های منطقه ادامه پیدا کرد، بازار حاضر نشد سناریوی نفت ۱۰۰ دلاری را جدی بگیرد.

تنگه هرمز مهم است اما نه مثل گذشته

بیش از هر عامل دیگری، سرنوشت تنگه هرمز برای بازار اهمیت دارد. حدود یک‌پنجم تجارت دریایی نفت جهان از این گذرگاه عبور می‌کند و هرگونه اختلال پایدار در آن می‌تواند بازار انرژی را با شوک جدی روبه‌رو کند.

با این حال، تنگه هرمز نیز دیگر همان برگ برنده مطلق گذشته نیست. طی سال‌های اخیر کشور‌های حاشیه خلیج فارس سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای ایجاد مسیر‌های جایگزین صادرات نفت انجام داده‌اند. عربستان سعودی و امارات بخشی از صادرات خود را از طریق خطوط لوله‌ای انجام می‌دهند که وابستگی آنها به هرمز را کاهش داده است.

این ظرفیت جایگزین هرگز نمی‌تواند نقش تنگه هرمز را به طور کامل حذف کند، اما باعث شده معامله‌گران نسبت به گذشته احتمال وقوع یک بحران تمام‌عیار در عرضه نفت را کمتر ارزیابی کنند.

نفت شیل آمریکا، معادله بازار را تغییر داد

یکی دیگر از دلایل تغییر رفتار بازار، افزایش سهم ایالات متحده در تولید نفت است. طی یک دهه گذشته، رشد تولید نفت شیل باعث شده آمریکا به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان تبدیل شود. این تحول موجب شده بازار جهانی دیگر مانند دهه‌های ۱۹۷۰ یا ۱۹۹۰ کاملاً به نفت خاورمیانه وابسته نباشد.

در کنار آن، ظرفیت مازاد تولید برخی اعضای اوپک و وجود ذخایر راهبردی نفت در کشور‌های مصرف‌کننده نیز به بازار این اطمینان را داده که در صورت بروز اختلال موقت، امکان جبران بخشی از کمبود عرضه وجود دارد. همین موضوع باعث شده واکنش بازار به بحران‌های ژئوپلیتیکی نسبت به گذشته محتاطانه‌تر باشد.

آرامش بازار واقعی است یا موقت؟

بازار‌های مالی معمولاً بر اساس آنچه امروز اتفاق افتاده تصمیم نمی‌گیرند، بلکه آینده را قیمت‌گذاری می‌کنند. به همین دلیل، حتی زمانی که اخبار ضدونقیض درباره مذاکرات یا تنش‌های نظامی منتشر می‌شود، معامله‌گران ابتدا تلاش می‌کنند احتمال تداوم بحران را برآورد کنند. اگر ارزیابی آنها این باشد که درگیری به اختلال گسترده در صادرات نفت منجر نخواهد شد، قیمت‌ها نیز واکنش محدودی نشان می‌دهد. به بیان دیگر، بازار به جای آنکه به صدای انفجار‌ها گوش دهد، به نقشه جریان نفت نگاه می‌کند.

با وجود رفتار نسبتاً آرام بازار، این به معنای پایان ریسک نیست. کارشناسان انرژی معتقدند بازار همچنان یک حق بیمه ژئوپلیتیکی در قیمت نفت لحاظ می‌کند؛ رقمی که در زمان افزایش احتمال درگیری بالا می‌رود و در صورت کاهش این احتمال، دوباره تخلیه می‌شود. به همین دلیل، هر تحول تازه‌ای که به اختلال در صادرات نفت یا امنیت کشتیرانی در خلیج فارس منجر شود، می‌تواند در مدت کوتاهی قیمت‌ها را دوباره صعودی کند. در واقع، بازار نفت نه خوش‌بین شده و نه جنگ را بی‌اهمیت می‌داند؛ بلکه نسبت به گذشته واقع‌بین‌تر شده است.

خاورمیانه دیگر تنها بازیگر نیست

بحران‌های خاورمیانه همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده قیمت نفت هستند، اما دیگر تنها متغیر این بازار محسوب نمی‌شوند. رشد تولید آمریکا، تنوع منابع عرضه، افزایش ظرفیت مازاد تولید و تجربه بحران‌های سال‌های اخیر باعث شده معامله‌گران بیش از هر چیز به پیامد‌های واقعی جنگ نگاه کنند، نه صرف وقوع آن.

به همین دلیل، اگرچه اخبار سیاسی همچنان می‌تواند قیمت نفت را در کوتاه‌مدت جابه‌جا کند، اما بازگشت به دوران جهش‌های چند ده دلاری تنها با انتشار خبر یک درگیری نظامی، دیگر چندان محتمل به نظر نمی‌رسد. برای بازار جهانی انرژی، امروز یک معیار بیش از هر چیز اهمیت دارد؛ آیا نفت به مقصد می‌رسد یا نه؟ تا زمانی که پاسخ این سؤال مثبت باشد، حتی پرتنش‌ترین تحولات سیاسی نیز لزوماً به انفجار قیمت نفت منجر نخواهد شد.