معمای هرمز؛ توافق ایران و عمان گره بحران را باز میکند؟
رویداد۲۴| در میانه ادامه تنشها میان ایران و آمریکا، تنگه هرمز بار دیگر به کانون اصلی دیپلماسی و نگرانیهای امنیتی تبدیل شده است. مذاکرات تهران و مسقط درباره ایجاد سازوکاری تازه برای تردد کشتیها، اگرچه از سوی برخی رسانهها به عنوان «توافق برای بازگشایی هرمز» تعبیر شده، اما واقعیت پیچیدهتر از این است. آنچه میان ایران و عمان در حال شکلگیری است، نه بازگشایی کامل این آبراه، بلکه تلاش برای ایجاد چارچوبی جدید برای مدیریت رفتوآمد دریایی است؛ چارچوبی که همچنان با اختلافهای جدی درباره نقش آمریکا، حدود حاکمیت ایران و قواعد عبور کشتیها روبهرو است.
هرمز؛ نقطه اتصال جنگ، انرژی و دیپلماسی
تنگه هرمز بار دیگر به یکی از حساسترین نقاط بحران میان ایران و آمریکا تبدیل شده است؛ آبراهی که هرگونه اختلال در آن میتواند بازار جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار دهد و هزینههای اقتصادی بحران را از مرزهای منطقه فراتر ببرد. اهمیت هرمز تنها به عبور بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز منطقه محدود نمیشود؛ این تنگه در دهههای گذشته همواره یکی از مهمترین نقاط رقابت میان ایران، کشورهای عربی منطقه و قدرتهای فرامنطقهای بوده است.
پس از افزایش تنشهای نظامی میان تهران و واشنگتن، موضوع امنیت کشتیرانی در هرمز به یکی از محورهای اصلی رایزنیهای دیپلماتیک تبدیل شد. در این میان عمان، به دلیل روابط همزمان خود با ایران و غرب، بار دیگر نقش میانجی سنتی خود را بر عهده گرفت تا مانع از تبدیل شدن این آبراه به جبههای تازه در بحران منطقه شود.
مذاکرات میان تهران و مسقط اکنون بر سر این است که چگونه میتوان یک سازوکار جدید برای عبور و مرور کشتیها ایجاد کرد؛ سازوکاری که از یک سو نگرانیهای امنیتی ایران را در نظر بگیرد و از سوی دیگر مانع از شکلگیری بحران تازه در مسیر تجارت جهانی شود.
توافق ایران و عمان دقیقا درباره چیست؟
برخلاف برخی روایتها، موضوع مذاکرات ایران و عمان به معنای «باز شدن فوری تنگه هرمز» نیست. گزارشهای منتشرشده از سوی رسانههایی مانند سیانان و الجزیره نشان میدهد که دو طرف درباره یک چارچوب همکاری برای تنظیم تردد دریایی گفتوگو کردهاند؛ یعنی تعیین قواعدی که بر اساس آن کشتیها بتوانند با امنیت و هماهنگی بیشتری از این مسیر عبور کنند.
اصل بحث این است که ایران و عمان، به عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز، معتقدند امنیت این آبراه باید با نقشآفرینی کشورهای منطقه مدیریت شود. تهران تأکید دارد که کشورهای ساحلی حق دارند درباره امنیت و نحوه عبور شناورها تصمیمگیری کنند و حضور نظامی قدرتهای خارجی نباید بدون هماهنگی با آنها تعیینکننده باشد.
در مقابل، آمریکا و برخی کشورهای غربی بر این باورند که هرمز یک مسیر بینالمللی کشتیرانی است و هیچ کشوری نباید آزادی عبور کشتیهای تجاری را محدود کند.
به همین دلیل، توافق مورد بحث بیشتر درباره ایجاد یک «مدل مدیریت تردد» است، نه لغو محدودیتها یا بازگشت کامل شرایط پیش از بحران.
چرا بازگشایی هرمز هنوز اتفاق نیفتاده است؟
شبکه سیانان در تحلیل خود تأکید کرده است که حتی اگر ایران و عمان به تفاهم برسند، این موضوع به تنهایی به معنای بازگشت کامل آزادی کشتیرانی در هرمز نیست. دلیل آن روشن است؛ مسئله هرمز فقط میان دو کشور ساحلی نیست و آمریکا نیز به عنوان یکی از بازیگران اصلی امنیتی خلیج فارس در این معادله حضور دارد.
از نگاه تهران، مشکل اصلی تنها عبور کشتیها نیست، بلکه مجموعهای از مسائل سیاسی و امنیتی است؛ از حضور نیروهای نظامی آمریکا در منطقه گرفته تا تحریمها و اقداماتی که ایران آنها را نقض تعهدات گذشته میداند.
مقامهای ایرانی بارها اعلام کردهاند که امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و ایران اجازه نخواهد داد وضعیت هرمز به دوران پیش از بحران بازگردد، بدون آنکه نگرانیهای امنیتی و سیاسی تهران مورد توجه قرار گیرد.
در سوی دیگر، واشنگتن نگران آن است که هرگونه توافق جدید به معنای افزایش کنترل ایران بر یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان باشد.
اختلاف بر سر امنیت است یا کنترل هرمز؟
بخش اصلی اختلاف میان ایران و آمریکا به تفاوت نگاه دو طرف درباره مفهوم امنیت در تنگه هرمز بازمیگردد.
ایران معتقد است امنیت این آبراه زمانی پایدار خواهد بود که کشورهای ساحلی آن نقش اصلی را داشته باشند و حضور نظامی خارجی کاهش یابد. از این منظر، تهران تلاش میکند هرمز را بخشی از حوزه حاکمیت و امنیت منطقهای خود تعریف کند.
اما آمریکا این نگاه را نمیپذیرد و معتقد است امنیت مسیرهای دریایی باید بر اساس قواعد بینالمللی و آزادی کشتیرانی تضمین شود. واشنگتن نگران است که مدل پیشنهادی ایران به ایجاد محدودیت برای کشتیهای نظامی یا تجاری منجر شود.
همین اختلاف باعث شده حتی با وجود نزدیک شدن دیدگاههای ایران و عمان، رسیدن به توافقی که برای همه بازیگران قابل قبول باشد دشوار باقی بماند.
بحث هزینه عبور کشتیها؛ چالش تازه مذاکرات
یکی از موضوعات بحثبرانگیز در مذاکرات، مسئله هزینههای مرتبط با عبور کشتیهاست. برخی گزارشها حاکی از آن است که ایران موضوع دریافت هزینه برای خدمات دریایی، کنترل ترافیک و تأمین امنیت مسیر را مطرح کرده است.
تهران این موضوع را نه به عنوان «عوارض عبور»، بلکه به عنوان هزینه خدماتی در چارچوب مدیریت دریایی مطرح میکند. اما منتقدان این ایده، بهویژه در آمریکا و میان فعالان صنعت کشتیرانی، معتقدند چنین سازوکاری میتواند اصل آزادی دریانوردی را تحت تأثیر قرار دهد.
این موضوع یکی از بخشهایی است که نشان میدهد حتی اگر ایران و عمان درباره چارچوب کلی به تفاهم برسند، اجرای عملی آن نیازمند حل اختلافهای حقوقی و سیاسی گستردهتری خواهد بود.
عمان؛ میانجی میان تهران و واشنگتن
نقش عمان در این پرونده اهمیت ویژهای دارد. مسقط طی سالهای گذشته یکی از معدود کشورهای منطقه بوده که همزمان روابط نزدیک خود با ایران را حفظ کرده و کانال ارتباطی با غرب و آمریکا داشته است.
عمان تلاش میکند موضوع هرمز را از یک بحران امنیتی به یک پرونده فنی و حقوقی تبدیل کند؛ یعنی به جای تمرکز بر رویارویی نظامی، درباره قواعد عبور، هماهنگی دریایی و کاهش خطر درگیری مذاکره شود.
برای مسقط، بسته ماندن یا ناامن شدن هرمز نه فقط یک مسئله سیاسی بلکه یک تهدید مستقیم اقتصادی و امنیتی است. به همین دلیل، عمان تلاش دارد توافقی شکل دهد که هم نگرانیهای ایران را کاهش دهد و هم مانع از رویارویی دوباره تهران و واشنگتن شود.
مذاکرات در چه مرحلهای است؟
بر اساس گزارشهای منتشرشده، مذاکرات ایران و عمان از مرحله طرح کلیات عبور کرده و وارد بحث درباره جزئیات شده است، اما هنوز به یک توافق اجرایی نهایی نرسیده است.
مهمترین مسائل حلنشده همچنان شامل نقش آمریکا در امنیت منطقه، نحوه عبور شناورهای نظامی، حدود اختیارات ایران و عمان، موضوع هزینههای دریایی و تضمین اجرای توافق است.
به همین دلیل، در شرایط فعلی نمیتوان از «پایان بحران هرمز» سخن گفت. آنچه وجود دارد بیشتر یک تلاش دیپلماتیک برای کنترل بحران و جلوگیری از تبدیل شدن این تنگه به نقطه آغاز یک رویارویی تازه است.
هرمز؛ اولین آزمون دیپلماسی پس از جنگ
پرونده هرمز اکنون به یکی از مهمترین آزمونهای دیپلماسی منطقه تبدیل شده است. ایران میخواهد نشان دهد که امنیت خلیج فارس بدون حضور و نقش تهران امکانپذیر نیست؛ آمریکا تلاش میکند مانع از ایجاد ترتیبی شود که نفوذ ایران را در یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان افزایش دهد؛ و عمان میان این دو دیدگاه، به دنبال راهی برای کاهش تنش است.
در نهایت، سرنوشت مذاکرات هرمز بیش از آنکه فقط به یک توافق دریایی وابسته باشد، به آینده رابطه ایران و آمریکا و میزان آمادگی دو طرف برای عبور از منطق تقابل بستگی دارد. توافق ایران و عمان میتواند گامی برای کاهش بحران باشد، اما به تنهایی پایان اختلاف بزرگتر بر سر امنیت خلیج فارس نخواهد بود.
