آزمون سخت پزشکیان در نیویورک | دیدار با ترامپ؛ خط قرمز یا کلید نجات دیپلماسی تهران؟
رویداد۲۴| مسعود پزشکیان امروز عازم نیویورک شد تا در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل شرکت کند. این سفر که با مجموعهای از «اما و اگر»های جدی آغاز شده با طرح احتمال تماس یا دیدار با دونالد ترامپ حساستر شد. به ویژه که این سفر در یکی از حساسترین مقاطع روابط ایران و آمریکا یعنی بعد از جنگ مستقیم، ماهها آتش بس شکننده و درگیریهای پراکنده و مهمتر از همه کشته شدن رهبر انقلاب توسط آمریکا، به آزمونی برای دیپلماسی تهران تبدیل شده است.
دونالد ترامپ در کنار خط و نشانهای اخیر خود، طی روزهای گذشته برای دیدار با مسعود پزشکیان نیز اعلام آمادگی کرد؛ موضوعی که در شرایط پرتنش کنونی، اهمیت سفر رئیسجمهور ایران را دوچندان میکند. پزشکیان پیش از عزیمت به نیویورک درباره حضور ایران در مجامع بینالمللی گفته است: «ما سربلند بیرون آمدیم و این مایه عزت و افتخار همه ماست. بنابراین، در مجامع بینالمللی قاطعانه از مواضع خود دفاع خواهیم کرد.»
از سوی دیگر، موضعی که او درباره پذیرش درخواست صلح از سوی دشمن مطرح کرده، به یکی از مهمترین نشانههای رویکرد دولت در آستانه این سفر تبدیل شده است.
نیویورک؛ سرزمین دیدارهایی که انجام نشد
روابط ایران و آمریکا در چهار دهه گذشته، نمونههای زیادی از فرصتهای دیپلماتیک از دسترفته داشته است؛ بهخصوص در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل.
در سال ۲۰۰۰، در دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی، امکان دیدار یا دستکم مواجهه مستقیم میان خاتمی و بیل کلینتون در نیویورک مطرح شد، اما این اتفاق در نهایت رخ نداد. سیزده سال بعد، در سال ۲۰۱۳، همین سناریو درباره حسن روحانی و باراک اوباما تکرار شد. تلاشهایی برای شکلگیری یک دیدار کوتاه در جریان مجمع عمومی صورت گرفت، اما در نهایت دیداری میان دو رئیسجمهور انجام نشد.
با این حال، چند روز بعد، تماس تلفنی ۱۵ دقیقهای روحانی و اوباما در حالی انجام شد که دو طرف پیش از آن نتوانسته بودند دیداری حضوری در نیویورک ترتیب دهند. مقامهای کاخ سفید بعدها توضیح دادند که در حاشیه مجمع عمومی، امکان گفتوگو میان دو رئیسجمهور مطرح شده بود، اما این دیدار برای طرف ایرانی «پیچیده» بود و به نتیجه نرسید؛ تماس تلفنی در نهایت انجام شد و به یکی از نقاط مهم دیپلماسی دو کشور تبدیل شد.
حالا، ۱۳ سال بعد از آن تماس و در شرایطی کاملاً متفاوت، نیویورک بار دیگر میزبان روسای جمهور ایران و آمریکاست؛ اما این بار نه فقط با سابقه طولانی بیاعتمادی، بلکه در شرایطی که تنشهای تهران و واشنگتن به مراتب پیچیدهتر شده و جنگ و بحران منطقهای نیز بر معادلات دیپلماتیک سایه انداخته است.
پزشکیان اختیار دیدار با ترامپ را دارد؟
در تهران، موضوع احتمال دیدار پزشکیان و ترامپ تنها یک مسئله سیاست خارجی نیست. این موضوع بهسرعت به یکی از بحثهای داخلی نیز تبدیل شده است؛ چرا که مخالفان مذاکره با آمریکا، هرگونه تماس مستقیم با رئیسجمهور آمریکا را در شرایط کنونی با تردید نگاه میکنند و در مقابل، بخشی از جریانهای سیاسی و کارشناسان، مذاکره را یکی از ابزارهای کاهش تنش و جلوگیری از ادامه بحران میدانند.
در همین شرایط، احمد زیدآبادی در یادداشتی با عنوان «دیدار در نیویورک؟» درباره احتمال تماس پزشکیان و ترامپ نوشته است: «به نظرم اگر قرار است آقای پزشکیان با رئیسجمهور آمریکا در محل سازمان ملل تماسی برقرار کند، ابتدا باید مجوز همه سطوح عالی حاکمیت را به دست آورد و این مجوز هم نه به صورت تلویحی و در پشتِ پرده که به طور علنی و رسمی اعلام شود.»
زیدآبادی در ادامه هشدار داده است که اگر چنین دیداری بدون پشتوانه روشن در داخل انجام شود، میتواند به مسئلهای سیاسی در داخل ایران تبدیل شود. او در همین زمینه نوشته است: «سیاست در بزنگاههای بحرانی، همیشه هزاران شعبدهبازی غیرمترقبه در آستین دارد!»
این نکته، یکی از مهمترین مسائل سفر پزشکیان به نیویورک را روشن میکند: مسئله فقط پیدا کردن راهی برای مذاکره با آمریکا نیست، بلکه میزان اختیاری است که دولت ایران برای استفاده از چنین فرصتی در اختیار دارد.
زیدآبادی در یادداشت دیگری درباره سفر رئیسجمهور به نیویورک، به فضای سیاسی داخل ایران نیز اشاره کرده و نوشته است: «رئیسجمهور عازم نیویورک شده و پشت سرش، توهین و تحقیر و تهدید عدهای علیه او، به اوج خود رسیده است!»
این موضع نشان میدهد که سفر پزشکیان از همان ابتدا در فضایی کاملاً سیاسی دنبال میشود؛ فضایی که در آن هرگونه حرکت دیپلماتیک دولت میتواند همزمان از سوی موافقان و مخالفان مذاکره تفسیرهای متفاوتی پیدا کند.
از این منظر، نیویورک برای پزشکیان تنها محل سخنرانی در مجمع عمومی نیست. او باید همزمان در برابر افکار عمومی داخلی، مخالفان سیاسی، متحدان منطقهای و طرف آمریکایی نیز پیام خود را منتقل کند.
در همین حال، حشمتالله فلاحتپیشه، نماینده پیشین مجلس و رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، نگاه متفاوتی به مسئله دارد. او تأکید کرده است که اگر هدف، دور کردن کشور از جنگ است، مذاکره نباید به دلیل شخص طرف مقابل متوقف شود.
فلاحتپیشه گفته است: «اگر قرار بر این باشد که کشور از جنگ و فتنه دور شود، پزشکیان باید با هر کسی حتی با ترامپ مذاکره کند.» او همچنین درباره میزان اختیار رئیسجمهور گفته است: «اگر رئیسجمهور اختیار تصمیمگیری درباره جنگ را ندارد، بهتر است که سفر نکند.»
فلاحتپیشه در عین حال تأکید کرده است که مسئله را نباید صرفاً از زاویه محدودیتهای آمریکا دید و گفته است: «او یا باید با تفویض اختیار کامل به سازمان ملل برود و اگر امکان توافق شکل گرفت، بتواند توافق کند، باید برود.»
این اظهارات، پرسشی جدی را پیش روی سفر پزشکیان قرار میدهد که اگر در نیویورک فرصتی برای گفتوگو ایجاد شود، آیا رئیسجمهور ایران امکان استفاده از آن را خواهد داشت یا نه؟
ترامپ و مذاکره مستقیم؛ یک پیشنهاد با چند معنا
دونالد ترامپ در روزهای گذشته از احتمال دیدار با پزشکیان سخن گفته است. روی کاغذ، چنین پیشنهادی میتواند یک فرصت دیپلماتیک باشد؛ اما در عمل، معنای آن به دستورکار، سطح اختیار دو طرف و محتوای مذاکرات بستگی دارد.
در شرایط فعلی، آمریکا و ایران همچنان درگیر اختلافات عمیق و تنشهای امنیتی هستند و همزمان تلاشهایی برای باز کردن مسیرهای دیپلماتیک در جریان است. رویترز نیز گزارش داده که ترامپ با وجود ادامه تنشها، آمادگی خود برای دیدار با پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل را مطرح کرده است.
بنابراین، صرف یک عکس یا دست دادن نمیتواند دستاورد دیپلماتیک محسوب شود. مسئله اصلی این است که آیا چنین دیداری میتواند به کانالی برای کاهش تنش، مذاکره درباره مسائل مورد اختلاف و در نهایت کاهش هزینههای سیاسی و اقتصادی بحران تبدیل شود یا نه.
پزشکیان تلاش کرده است در آستانه این سفر، تصویری از ایران بهعنوان طرفی آماده برای صلح و گفتوگو ارائه دهد. تأکید او بر اینکه درخواست صلح حتی اگر از سوی دشمن مطرح شود، نباید نادیده گرفته شود، در همین چارچوب قابل بررسی است.
اما دیپلماسی در چنین شرایطی فقط به بیان مواضع عمومی محدود نمیشود. آنچه اهمیت دارد، امکان تبدیل این مواضع به گفتوگو و سپس گفتوگو به توافقهای مشخص است.
به همین دلیل، سفر نیویورک را نمیتوان صرفاً با نتیجه سخنرانی رئیسجمهور در مجمع عمومی ارزیابی کرد. بخش مهمتر ماجرا در دیدارهای حاشیهای، پیامهایی که میان طرفین ردوبدل میشود و میزان امکان باز کردن مسیرهای جدید دیپلماتیک رقم خواهد خورد.
آزمون سخت دیپلماسی ایران
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که فرصتهای دیپلماتیک در روابط ایران و آمریکا گاهی بسیار کوتاه و شکننده بودهاند. در سال ۲۰۱۳ نیز دیداری که میتوانست در نیویورک برگزار شود، انجام نشد، اما تماس تلفنی چند روز بعد شکل گرفت و فضای جدیدی را برای مذاکرات هستهای ایجاد کرد.
اکنون شرایط به مراتب دشوارتر است. جنگ، تحریم، اختلافات هستهای و تنشهای منطقهای، فضای مذاکره را پیچیدهتر از گذشته کردهاند. به همین دلیل، تصمیمهای تهران و واشنگتن در نیویورک میتواند فراتر از یک دیدار نمادین، بر مسیر تحولات بعدی اثر بگذارد.
در این میان، مهمترین پرسش درباره سفر پزشکیان شاید این نباشد که آیا او با ترامپ عکس میگیرد یا نه. پرسش اصلی این است که آیا دیپلماسی ایران میتواند از فضای ایجادشده در نیویورک برای باز کردن یک مسیر واقعی گفتوگو استفاده کند؟
اگر پاسخ مثبت باشد، نیویورک میتواند فراتر از یک تریبون سالانه برای سخنرانی رئیسجمهور ایران باشد. اما اگر اختلافات داخلی، نبود اختیار روشن یا محاسبات سیاسی مانع استفاده از فرصتهای احتمالی شود، احتمالاً بار دیگر تاریخ روابط ایران و آمریکا شاهد یک «دیدار انجامنشده» دیگر خواهد بود.
در نهایت، آزمون پزشکیان در نیویورک نه صرفاً یک دست دادن یا عکس گرفتن با رئیسجمهور آمریکا، بلکه سنجش توان دیپلماسی ایران برای عبور از یک دوره پرهزینه و پرتنش است؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند به اندازه خود سخنرانی رئیسجمهور در سازمان ملل اهمیت داشته باشد.
