از محاصره بنادر تا بازگشایی هرمز؛ در مذاکرات نیویورک چه میگذرد؟
رویداد۲۴| تنشهای منطقهای و بحرانهای دریایی در منطقه خلیج فارس به نقطه حساس و تعیینکنندهای رسیده، اما همزمان شاهدیم که حاشیه نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک نیز به کانون اصلی رایزنیهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. تحولات اخیر نشان میدهد که با وجود ادبیات تند و تهدیدآمیز طرفین، کانالهای ارتباطی غیرمستقیم – قطر - میان ایران و آمریکا فعال شده و یک دور مذاکرات فشرده و سه ساعته در نیویورک، امیدهایی را برای خروج از بنبست معلق کنونی ایجاد کرده است.
نقشآفرینی کلیدی دوحه
روایتهای رسمی و رسانهای از راهروهای سازمان ملل حاکی از آن است که هیئتهای ایرانی و آمریکایی بدون دیدار مستقیم، از طریق میانجیهای قطری به تبادل دیدگاه پرداختهاند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، با تایید این روند اعلام کرد که تعامل با طرف آمریکایی صرفاً از طریق میانجی قطری و با هدف ابلاغ شفاف مواضع و شروط ایران انجام شده است.
در آن سوی میدان، استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیسجمهور آمریکا، همراه با جرد کوشنر، هدایت تیم آمریکایی را در این رایزنیها بر عهده داشتند. ویتکاف پس از پایان این نشستها در یادداشتی تصریح کرد که میانجیها در طول روز میان دو هیئت در رفتوآمد بودند و توانستند یک دور از گفتوگوها را با موفقیت به پایان برسانند. او این گفتوگوها را «مفصل، سازنده و نویدبخش» خواند و تاکید کرد که تلاش میانجیها در روزهای آینده نیز ادامه خواهد داشت. همزمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از برگزاری نشست سه ساعته نمایندگان خود با طرف ایرانی خبر داد و مدعی شد امکان دستیابی به توافق دور از ذهن نیست.
گره مذاکره در هرمز؛ سه شرط تهران برای خروج از بحران
کانون اصلی رایزنیهای نیویورک بر گرهگشایی از بحران امنیت دریانوردی و لغو فشارهای اقتصادی متمرکز بوده است. طبق گزارشهای منتشرشده به نقل از مقامات آگاه ایرانی و رسانههای بینالمللی نظیر رویترز و کیودو، هیئت ایرانی که با اختیارات کامل در نیویورک حضور دارد، سه شرط اساسی یعنی خاتمه جنگ و درگیریها در تمامی جبهههای منطقهای، رفع فوری و کامل محاصره دریایی و بنادر جنوبی ایران و آزادسازی و رفع مسدودی از تمامی داراییهای ارزی ایران را را روی میز قرار داده است.
بنا بر ادعای رویترز یک مقام ارشد ایرانی گفته که تهران در صورت کاهش ملموس فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر جنوبی، آمادگی دارد ظرف مدت هفت روز اقدام به بازگشایی و تامین امنیت کامل تنگه هرمز کند. این پیشنهاد خطوط قرمزی را مشخص میکند که رعایت آنها میتواند شریان انرژی جهان را دوباره به حالت عادی بازگرداند. گفتنی است، العربیه در گزارشی مدعی شده که این پیشنهاد با مخالفت دونالد ترامپ مواجه شده است.
هرمز فقط مسئله ایران و آمریکا نیست
ابعاد بحران ترانزیت انرژی در خلیج فارس، موضوع مذاکرات نیویورک را به صدر اولویتهای سایر بازیگران بینالمللی نیز آورده است. دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) در سخنانی با ابراز نگرانی شدید از تهدیدات جاری علیه کشتیرانی تجاری تاکید کرد که این سازمان آماده اجرای هرگونه اقدام عملیاتی برای از سرگیری تردد ایمن در تنگه هرمز است، اما تحقق این امر نیازمند برقراری امنیت پایدار در منطقه است.
در همین حال، قدرتهای اروپایی مواضع دوگانهای اتخاذ کردهاند؛ اندی برنهام، نخستوزیر بریتانیا، در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد که لندن با همکاری پاریس و سایر شرکا در حال بررسی طرحهایی برای حمایت از آزادی کشتیرانی در خلیج فارس است. از سوی دیگر، فضای دیپلماتیک نیویورک خالی از سیگنالهای سختگیرانه نبوده است؛ ترامپ در دیدار با رهبران کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، ضمن اشاره به پیشرفت مذاکرات، مجدداً ادعاهایی را درباره احتمال اقدام نظامی علیه تاسیسات حساس ایران (از جمله منطقه کوه کلنگ) مطرح کرد تا نشان دهد واشنگتن همچنان میکوشد اهرم فشار نظامی را حفظ کند.
گام بعدی تهران و واشنگتن چیست؟
گزارشهای شبکههای منطقهای نظیر العربیه و الحدث نشان میدهد که اگرچه اختلافات بنیادین میان ایران و آمریکا همچنان پابرجاست و نمیتوان انتظار توافقی شتابزده را داشت، اما گفتوگوهای اخیر نیویورک توانسته تا حدی بنبست سخت ماههای گذشته را بشکند. با این حال، فعال شدن کانال ارتباطی را نباید به معنای نزدیک بودن توافق نهایی تلقی کرد. اختلاف بر سر دامنه و ضمانت توقف درگیریها، وضعیت تحریمها، امنیت تنگه هرمز و نحوه اجرای تعهدات همچنان میتواند روند مذاکرات را با موانع جدی روبهرو کند. آنچه در نیویورک شکل گرفته، فعلاً مسیری برای آزمودن امکان توافق است. توافق دو طرف برای تداوم ماموریت میانجیهای قطری در روزهای آینده نشاندهنده آن است که هر دو کشور عواقب سنگین اقتصادی و نظامی بحران را درک کردهاند.
اینکه سیگنالهای مثبت نیویورک تا چه حد بتواند به یک نقشه راه عملیاتی برای لغو محاصره دریایی و ارتقای امنیت ترانزیت بینالمللی تبدیل شود، به گامهای بعدی واشنگتن در پاسخ به شروط ایران بستگی دارد. حضور هیئت ایرانی با اختیارات لازم برای احیای دیپلماسی، توپ را در زمین طرف آمریکایی قرار داده است تا نشان دهد تا چه اندازه برای عبور از تنش و پذیرش واقعیتهای منطقهای آمادگی دارد.
