راه خروج ترامپ از جنگ بدون توافق با ایران؛ سناریوی «پنیر سوئیسی» چیست؟
رویداد۲۴| شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و مخالفت کشور‌های منطقه با ازسرگیری حملات نظامی، احتمال تشدید جنگ با ایران را تحت تأثیر قرار داده است، اما هنوز نشانه‌ای از نزدیک بودن یک توافق جامع میان تهران و واشنگتن دیده نمی‌شود. تریتا پارسی، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی، در ارزیابی تازه خود از احتمال شکل‌گیری وضعیتی سخن می‌گوید که نه جنگ است و نه صلح؛ سناریویی که در آن ترامپ بدون پذیرش شکست و بدون امضای توافق، به‌تدریج از فشار حداکثری علیه ایران عقب می‌نشیند، اما ساختار تحریم‌ها را همچنان حفظ می‌کند.
ترامپ و سه سناریو پیش رو؛ جنگ، توافق یا فرار از بحران
تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی و تحلیلگر مسائل ایران، در یادداشتی با عنوان «راه‌حل پنیر سوئیسی؛ ترامپ چگونه ممکن است از ایران کنار بکشد» سه مسیر پیش روی رئیس‌جمهور آمریکا را بررسی کرده است؛ ادامه جنگ، رسیدن به توافق و حفظ یک وضعیت بینابینی که در آن نه درگیری نظامی به‌طور کامل از سر گرفته می‌شود و نه اختلافات دو کشور حل‌وفصل خواهد شد.
به اعتقاد پارسی، تصور اینکه دونالد ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به‌کلی از گزینه نظامی علیه ایران صرف‌نظر کرده، خوش‌بینانه است. او می‌گوید ترامپ جمعه گذشته گزینه‌هایی برای ازسرگیری حملات دریافت کرد، اما دست‌کم در آن مقطع هیچ‌کدام را نپذیرفت. از سوی دیگر، پیشنهاد مذاکره نیز مورد قبول او قرار نگرفت و در نهایت تصمیم گرفت فشار اقتصادی و محاصره ایران را ادامه دهد.
با این حال، پارسی معتقد است اگر ترامپ در سه تا چهار هفته آینده تصمیم به آغاز حمله نظامی نگیرد، احتمال بازگشت به جنگ به‌تدریج کاهش پیدا خواهد کرد. در چنین شرایطی، شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان و تغییر موازنه سیاسی در کنگره می‌تواند هزینه تصمیم‌های نظامی تازه را برای کاخ سفید افزایش دهد.
شکست انتخاباتی ترامپ، فرصت جنگ‌طلبان را محدود می‌کند؟
یکی از پایه‌های تحلیل پارسی، تحولات سیاسی داخل آمریکاست. جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای هر دو مجلس کنگره را از دست داده‌اند و دموکرات‌ها قرار است از ژانویه کنترل مجلس نمایندگان و سنا را در اختیار بگیرند. این شکست در شرایطی رقم خورد که جنگ با ایران، افزایش قیمت سوخت و هزینه‌های اقتصادی آن به یکی از موضوعات مهم نارضایتی رأی‌دهندگان تبدیل شده بود.
خبرگزاری رویترز در تحلیل خود از نتایج انتخابات نوشت که ترامپ با وجود تضعیف موقعیت داخلی، همچنان در سیاست خارجی و به‌ویژه در تصمیم‌گیری درباره عملیات نظامی اختیارات گسترده‌ای دارد؛ بنابراین پیروزی دموکرات‌ها لزوماً به معنای پایان اختیار ترامپ برای حمله به ایران نیست. با این حال، نظارت‌های کنگره، تحقیقات درباره جنگ و ابزار‌های مالی می‌توانند دست او را تا اندازه‌ای ببندند.
مؤسسه کارنگی نیز در تحلیلی درباره اختیارات کنگره جدید تأکید کرده است که دموکرات‌ها برای متوقف کردن تصمیم‌های نظامی رئیس‌جمهور با محدودیت‌های قانونی روبه‌رو هستند و حتی برخی مصوبات الزام‌آور برای محدود کردن ترامپ ممکن است با وتوی او مواجه شود. با این حال، کنترل بودجه و استفاده از فرصت تصویب لوایح دفاعی می‌تواند به ابزاری برای فشار بر کاخ سفید تبدیل شود.
در کنار این تحولات، اختلاف‌نظر‌ها در اردوگاه جمهوری‌خواهان و حتی میان چهره‌های نزدیک به ترامپ درباره ادامه جنگ نیز اهمیت دارد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، جنگ ایران را یکی از عوامل اصلی این نتیجه دانست. این موضوع نشان می‌دهد ادامه جنگ دیگر صرفاً یک تصمیم نظامی نیست و می‌تواند هزینه سیاسی بیشتری برای ترامپ به همراه داشته باشد.
پارسی همچنین احتمال می‌دهد تغییرات سیاسی در اسرائیل و کاهش نقش بنیامین نتانیاهو در شکل‌دهی به سیاست آمریکا در قبال ایران، از فشار‌ها برای ادامه جنگ بکاهد. البته این بخش از تحلیل او بیش از آنکه یک تحول قطعی باشد، به ارزیابی آینده روابط سیاسی واشنگتن و تل‌آویو وابسته است.
چرا کاهش احتمال جنگ به معنای توافق با ایران نیست؟
نکته مهم در تحلیل پارسی این است که کاهش احتمال حمله نظامی را نباید با افزایش احتمال توافق اشتباه گرفت. به باور او، اختلافات تهران و واشنگتن همچنان آن‌قدر عمیق است که حتی کنار گذاشتن گزینه جنگ نیز به‌تنهایی نمی‌تواند مسیر توافق را هموار کند.
ذخایر اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده ایران، سرنوشت برنامه غنی‌سازی در آینده، چگونگی نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، رفع تحریم‌ها و برقراری آتش‌بس در جبهه‌های منطقه‌ای، همچنان از مهم‌ترین موانع هستند. افزون بر این، ترامپ برای رسیدن به توافقی که از نظر سیاسی بتواند آن را پیروزی معرفی کند، با مشکل روبه‌روست. او نمی‌خواهد توافق احتمالی با تهران به‌عنوان عقب‌نشینی از مواضع قبلی یا شکست جنگ معرفی شود.
تحولات روز‌های اخیر نیز این بن‌بست را تأیید می‌کند. پس از دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ در کاخ سفید، رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد فعلاً قصد حمله نظامی تازه به ایران را ندارد، اما محاصره دریایی را حفظ خواهد کرد. قطر از پیشرفت در تلاش‌های میانجیگرانه سخن گفته، اما مقام‌های آمریکایی همچنان دستیابی به توافق فوری را بعید می‌دانند.
از سوی دیگر، محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، دهم نوامبر به رویترز گفت که در حال حاضر مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن در جریان نیست و ایران همچنان منتظر پاسخ روشن آمریکا به هفت شرط خود است. این موضع در کنار اصرار واشنگتن بر حفظ محاصره نشان می‌دهد که فاصله میان دو طرف همچنان زیاد است.
سناریوی پنیر سوئیسی؛ تحریم‌ها می‌مانند، اما اثرشان از بین می‌رود.
اما بخش اصلی تحلیل تریتا پارسی به سناریویی مربوط می‌شود که او آن را «پنیر سوئیسی» نامیده است. این تعبیر به ساختاری اشاره دارد که همچنان وجود دارد، اما پر از حفره و شکاف است و دیگر کارایی سابق را ندارد.
در این سناریو، ترامپ نه حاضر به توافق با ایران می‌شود و نه جنگ را از سر می‌گیرد. در عوض، ساختار تحریم‌ها و محاصره اقتصادی را به‌صورت رسمی حفظ می‌کند، اما در عمل از شدت اجرای آن می‌کاهد. به این ترتیب، دولت آمریکا همچنان می‌تواند مدعی باشد که سیاست فشار علیه تهران را کنار نگذاشته، در حالی که اثرگذاری واقعی این فشار‌ها به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
پارسی معتقد است در چنین شرایطی، محاصره دریایی به‌تدریج سست می‌شود، اجرای تحریم‌ها کاهش می‌یابد و کشور‌های آسیایی و خاورمیانه‌ای به‌مرور تجارت و سرمایه‌گذاری در ایران را از سر می‌گیرند. به بیان دیگر، محدودیت‌ها همچنان روی کاغذ باقی می‌مانند، اما در عمل دیگر مانند گذشته مانع فعالیت اقتصادی ایران نخواهند بود.
این وضعیت برای ترامپ یک مزیت سیاسی مهم دارد، زیرا او مجبور نیست توافقی را امضا کند که مخالفانش بتوانند آن را شکست آمریکا معرفی کنند. در عین حال، می‌تواند بدون پذیرش رسمی عقب‌نشینی، از ادامه یک جنگ پرهزینه نیز فاصله بگیرد.
البته این سناریو به معنای لغو تحریم‌ها یا بازگشت عادی ایران به اقتصاد جهانی نیست. حتی در صورت کاهش سخت‌گیری واشنگتن، باقی ماندن محدودیت‌های حقوقی و مالی، ریسک همکاری با ایران را برای بانک‌ها و شرکت‌های خارجی حفظ خواهد کرد؛ بنابراین میزان اثرگذاری این عقب‌نشینی احتمالی به رفتار واقعی آمریکا و واکنش شرکای اقتصادی ایران بستگی دارد.
نه صلحی در کار است و نه تضمینی برای پایان بحران
سناریوی پیشنهادی پارسی اگرچه می‌تواند احتمال درگیری نظامی مستقیم را کاهش دهد، اما لزوماً به معنای ایجاد ثبات در روابط ایران و آمریکا نیست. خود او نیز تأکید می‌کند که این وضعیت در مقایسه با یک توافق صلح واقعی، گزینه مطلوبی نیست. توافقی که بتواند به خصومت طولانی دو کشور پایان دهد، نگرانی‌های هسته‌ای را برطرف کند، زمینه بازگشت ایران به اقتصاد جهانی را فراهم آورد و به ثبات منطقه کمک کند، به‌مراتب بهتر از تداوم یک وضعیت مبهم خواهد بود.
مشکل اینجاست که چنین توافقی به تصمیم‌های دشوار و امتیازدهی متقابل نیاز دارد؛ موضوعی که هم برای ترامپ و هم برای تهران هزینه سیاسی دارد. در نتیجه ممکن است هر دو طرف ترجیح دهند به‌جای پذیرش مصالحه‌ای که از نظر داخلی قابل دفاع نیست، وضعیت فعلی را برای مدتی طولانی ادامه دهند.
با این حال، حفظ جدی محاصره و تحریم‌ها نیز بدون هزینه نخواهد بود. از نگاه پارسی، اگر واشنگتن بخواهد فشار اقتصادی را با همان شدت ادامه دهد، تنش با تهران در سطحی باقی می‌ماند که هر حادثه نظامی یا دریایی می‌تواند بهانه‌ای برای بازگشت به جنگ شود؛ بنابراین ترامپ برای خروج از بحران ناچار است دست‌کم در عمل از بخشی از فشار‌ها عقب‌نشینی کند.
در نهایت، آنچه تریتا پارسی مطرح می‌کند نه پیش‌بینی قطعی آینده، بلکه ترسیم یک راه خروج احتمالی برای ترامپ است؛ راهی که در آن رئیس‌جمهور آمریکا بدون اعلام پیروزی یا شکست، از جنگ فاصله می‌گیرد و همزمان ظاهر سیاست فشار حداکثری را حفظ می‌کند. با این تفاوت که برای ایران، چنین وضعیتی الزاماً به معنای پایان تحریم‌ها، گشایش اقتصادی یا بازگشت امنیت و ثبات نخواهد بود. ممکن است جنگ متوقف شود، اما سایه بحران همچنان بر سر کشور باقی بماند.
