ایران با پرونده خسارات جنگ به آنتالیا رفت؛ آیا اجلاس کاپ ۳۱ صدای محیط زیست ایران را می‌شنود؟
رویداد۲۴| منیره چگینی - اجلاس اقلیمی آنتالیا در شرایطی برگزار می‌شود که جنگ، امنیت انرژی و آلودگی دریا‌ها به بخشی از معادله محیط زیست جهان تبدیل شده است. ایران نیز با حضور رئیس‌جمهور و معاون رئیس‌جمهور در این اجلاس، موضوع خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ را مطرح کرده است؛ پرونده‌ای که با نشت نفت در آب‌های خلیج فارس، از یک مطالبه سیاسی فراتر رفته و به مسئله‌ای فوری با ابعاد منطقه‌ای تبدیل شده است.
سی‌ویکمین کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی، موسوم به کاپ ۳۱، از ۹ نوامبر در شهر آنتالیای ترکیه آغاز شده و تا ۲۰ نوامبر ادامه خواهد داشت. این اجلاس در حالی برگزار می‌شود که جهان با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان، از افزایش دمای زمین و بلایای طبیعی تا جنگ، ناامنی انرژی، اختلال در مسیر‌های انتقال نفت و فشار اقتصادی ناشی از وابستگی به سوخت‌های فسیلی روبه‌روست. در چنین شرایطی، دستور کار اجلاس دیگر به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای محدود نمی‌شود؛ بلکه این پرسش نیز مطرح است که دولت‌ها در جهانی گرفتار جنگ و بحران اقتصادی، چگونه می‌توانند از محیط زیست و منابع طبیعی حفاظت کنند.
ترکیه میزبانی این دوره از نشست‌های اقلیمی سازمان ملل را بر عهده دارد و شعار محوری آن «از گوبکلی‌تپه تا هدف جهانی انتشار خالص صفر» انتخاب شده است؛ شعاری که می‌کوشد میراث تاریخی ترکیه را به ضرورت حرکت جهان به سوی آینده‌ای کم‌کربن پیوند بزند. رویکرد اعلامی ریاست اجلاس نیز «از گفت‌و‌گو به اجماع و از اجماع به اقدام» است؛ شعاری که بر ضرورت عبور از وعده‌های سیاسی و تبدیل توافق‌های اقلیمی به اقدامات عملی تاکید دارد.
نشست کاپ ۳۱ در مرکز نمایشگاهی آنتالیا برگزار می‌شود و ترکیه ریاست رسمی آن را برعهده دارد. مراد کوروم، وزیر محیط زیست، شهرسازی و تغییر اقلیم ترکیه، رئیس کاپ ۳۱ است، اما مسئولیت هدایت مذاکرات رسمی به کریس بوون، وزیر تغییر اقلیم و انرژی استرالیا، سپرده شده است. این تقسیم کار در پی توافق ترکیه و استرالیا پس از رقابت ترکیه و استرالیا برای میزبانی این دوره شکل گرفت؛ توافقی که بر اساس آن، ترکیه میزبان و رئیس اجلاس شد و استرالیا مسئولیت هدایت مذاکرات را پذیرفت.
پیش از آغاز نشست اصلی آنتالیا، برنامه‌ای مقدماتی در فیجی برگزار شد و نشست رهبران کشور‌های جزیره‌ای نیز در تووالو شکل گرفت؛ انتخابی معنادار که توجه جهان را به کشور‌هایی جلب می‌کند که بیش از دیگران در معرض پیامد‌های تغییر اقلیم، بالا آمدن سطح آب دریا‌ها و فرسایش سواحل قرار دارند. هدف از این برنامه‌ها برجسته کردن وضعیت جوامعی بود که تغییرات اقلیمی برای آنها نه تهدیدی دوردست، بلکه خطری مستقیم علیه سرزمین، معیشت و زندگی روزمره به شمار می‌رود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره اجلاس، ۱۹۷ طرف شامل کشورها و اتحادیه اروپا در این نشست مشارکت دارند و حدود ۱۰۰ هزار نفر از مقام‌های دولتی، مذاکره‌کنندگان، نمایندگان سازمان‌های بین‌المللی، فعالان محیط زیست، پژوهشگران و بخش خصوصی در برنامه‌های مختلف آن حضور یافته‌اند. با این حال، حضور کشورها در سطح هیئت‌های رسمی لزوما به معنای حضور رهبران آنها نیست. غیبت دولت فدرال آمریکا برای دومین سال پیاپی یکی از حاشیه‌های سیاسی اجلاس است؛ هرچند گروهی از نمایندگان کنگره آمریکا در نشست‌ها حضور دارند. همچنین رهبران برخی اقتصاد‌های بزرگ جهان از جمله چین و هند در نشست سران شرکت نکرده‌اند، مسئله‌ای که بار دیگر بحث درباره میزان تعهد سیاسی قدرت‌های بزرگ به مقابله با بحران اقلیمی را مطرح کرده است.
بیشتر بخوانید: ماجرای بازگشت لکه‌های قیرمانند به سواحل خلیج فارس چیست؟ | صدیقی: «هر بار پاکسازی می‌کنیم، آلودگی تازه از راه می‌رسد»
دستورکار کاپ ۳۱ بر ده محور اصلی استوار شده است؛ از حفاظت از اقیانوس‌ها و دریا‌ها و مدیریت پسماند تا امنیت غذایی، شهر‌های تاب‌آور در برابر تغییر اقلیم، جوانان و آموزش، صنعتی‌سازی سبز، گذار به انرژی پاک، هم‌افزایی میان برنامه‌های مقابله با تغییر اقلیم و حفاظت از تنوع زیستی و همچنین تقویت نظام‌های سلامت. این محور‌ها نشان می‌دهد برگزارکنندگان قصد دارند دستورکار اقلیمی را از محدوده کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای فراتر ببرند و آن را به سلامت، اقتصاد، امنیت غذایی، شهرسازی و حفاظت از منابع طبیعی پیوند دهند.
یکی از پیشنهادهای شاخص ترکیه در این اجلاس، افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان به ۳۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ است؛ هدفی که با عنوان «۳۵ تا ۳۵» مطرح شده است. حامیان این پیشنهاد معتقدند توسعه برق‌رسانی می‌تواند مصرف سوخت‌های فسیلی در بخش حمل و نقل، ساختمان و صنعت را کاهش دهد. با این حال، افزایش مصرف برق به‌تنهایی به معنای کاهش انتشار کربن نیست. اگر برق مورد نیاز همچنان از نیروگاه‌های زغال‌سنگی و گازی تأمین شود، دستاورد اقلیمی این سیاست محدود خواهد بود. به همین دلیل، چگونگی تأمین برق پاک و سرعت گذار از سوخت‌های فسیلی همچنان یکی از موضوعات مهم مذاکرات است.
مدیریت پسماند و کاهش تولید زباله نیز از دیگر محور‌های مورد تأکید ترکیه است. دولت این کشور از برنامه‌هایی برای توسعه اقتصاد چرخشی، بازیافت و کاهش متان ناشی از پسماند سخن گفته است. در کنار این موضوعات، تأمین مالی اقلیمی، کمک به کشور‌های آسیب‌پذیر، سازگاری با تغییرات آب‌وهوایی و تحقق گذار عادلانه از اقتصاد مبتنی بر سوخت‌های فسیلی نیز در دستور مذاکرات قرار دارد. کشور‌های درحال‌توسعه تأکید دارند که بدون دسترسی به منابع مالی و فناوری، نمی‌توان از آنها انتظار داشت با سرعت مشابه کشور‌های ثروتمند مسیر کاهش انتشار و سازگاری را طی کنند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در سخنان خود در اجلاس رهبران هشدار داد که بحران اقلیمی با سرعتی بیشتر از واکنش دولت‌ها پیش می‌رود. او با اشاره به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای، ثبت رکورد‌های دمایی و تشدید بلایای مرتبط با تغییر اقلیم، خواستار سرعت گرفتن اقدامات دولت‌ها و کاهش وابستگی جهان به سوخت‌های فسیلی شد. گوترش همچنین هشدار داد وابستگی به سوخت‌های فسیلی فقط مسئله‌ای زیست‌محیطی نیست، بلکه کشورها و خانوار‌ها را در برابر شوک‌های قیمتی و بحران‌های ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر می‌کند.
این هشدارها در شرایطی مطرح می‌شود که جنگ و ناامنی در خاورمیانه، انتقال نفت و امنیت انرژی را با اختلال روبه‌رو کرده و افزایش قیمت سوخت را به یکی از نگرانی‌های اقتصاد جهانی تبدیل کرده است. به این ترتیب، جنگ دیگر موضوعی بیرون از دستور کار اقلیمی نیست؛ بلکه به یکی از عواملی تبدیل شده که آسیب‌پذیری نظام انرژی و ضرورت کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی را بیش از گذشته آشکار می‌کند.
ایران در کاپ ۳۱؛ طرح خسارات جنگ در اجلاس اقلیمی
در این میان، ایران نیز با حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در اجلاس آنتالیا شرکت کرده است. پزشکیان پیش از سفر اعلام کرده بود که قصد دارد در این نشست درباره خسارات زیست‌محیطی ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل و پیامد‌های جنگ برای ایران و منطقه سخن بگوید. او در سخنرانی خود نیز جنگ را تهدیدی برای محیط زیست توصیف کرد و بر این نکته تأکید داشت که آثار تخریب‌های زیست‌محیطی پس از پایان درگیری‌ها باقی خواهد ماند.
رئیس جمهور در بخشی از سخنان خود در کاپ ۳۱ به میزان انتشار آلاینده‌ها در پی حملات به تاسیسات سوختی اشاره کرد. به گفته پزشکیان، حمله به تاسیسات سوختی عسلویه حدود ۵۰۰ هزار تن دی‌اکسیدکربن و حمله به مخازن سوخت اطراف تهران حدود یک میلیون تن از این گاز را وارد جو کرده است. بر اساس ارقام اعلام شده از سوی او، مجموع انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از این دو حمله به حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن می‌رسد.
شینا انصاری نیز در حاشیه اجلاس با جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، دیدار و درباره توسعه همکاری‌های دوجانبه، تجارت، انرژی و مسئولیت مشترک دو کشور در مقابله با تغییرات اقلیمی گفت‌و‌گو کرد. حضور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در کنار رئیس‌جمهور از این جهت اهمیت دارد که طرح خسارات جنگ در یک اجلاس اقلیمی، اگر با پیگیری کارشناسی و همکاری‌های محیط‌زیستی همراه شود، می‌تواند از سطح موضع‌گیری سیاسی فراتر برود.
ایران در محل اجلاس پاویون اختصاصی نیز برپا کرده است. در این پاویون تصاویری از کودکان کشته‌شده در حمله به مدرسه میناب و فضایی شبیه کلاس درس تخریب‌شده به نمایش درآمده است. همچنین یک فیلم حدوداً چهار دقیقه‌ای با استفاده از فناوری واقعیت مجازی، روایتی بازسازی‌شده از روز یک کودک را به بازدیدکنندگان ارائه می‌کند. برنامه پاویون ایران در روز نخست نیز شامل نشست‌هایی درباره خسارات زیست‌محیطی جنگ و امنیت غذایی و توسعه کشاورزی بوده است. این برنامه‌ها بخشی از تلاش تهران برای جلب توجه افکار عمومی و نهاد‌های بین‌المللی به پیامد‌های انسانی و محیط‌زیستی جنگ به شمار می‌روند.
نشت نفت در خلیج فارس؛ زنگ خطر برای محیط زیست ایران
با این حال پرونده محیط زیست ایران تنها به خسارات ناشی از حملات نظامی محدود نمی‌شود. یکی از جدی‌ترین نگرانی‌ها، وضعیت آب‌های جنوبی کشور و آلودگی نفتی در خلیج فارس و دریای عمان است؛ پهنه‌ای که هم از نظر زیست‌محیطی و هم از نظر اقتصادی و امنیت غذایی برای ایران اهمیت حیاتی دارد.
در ماه‌های اخیر، گزارش‌هایی درباره مشاهده لکه‌های نفتی در آب‌های اطراف قشم و جزیره سیری منتشر شده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ با استناد به تصاویر ماهواره‌ای و ویدئو‌های راستی‌آزمایی‌شده از مشاهده دو لکه نفتی در آب‌های ایران خبر داد. در این گزارش، لکه نزدیک قشم با نشت احتمالی از کشتی باری «Minoan Pioneer» مرتبط دانسته شده بود؛ کشتی‌ای که بنا بر گزارش منابع دریایی، در نزدیکی سواحل عمان هدف پرتابه قرار گرفته بود. با این حال، رویترز تأکید کرده بود که منشأ دقیق لکه‌ها و ماهیت مواد آلاینده را به‌طور مستقل تأیید نکرده است.
بیشتر بخوانید:پزشکیان: آثار جنگ بر محیط زیست می‌تواند تا سال‌ها پس از پایان مخاصمات ماندگار باشد
پژوهشگران دانشگاه سازمان ملل نیز با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، آلودگی نفتی در اطراف قشم و هنگام را بررسی کردند و وسعت قابل توجهی از آب‌های آلوده را در تصاویر ثبت‌شده شناسایی کردند. اهمیت این آلودگی تنها به سطح آب محدود نمی‌شود؛ چراکه در اطراف قشم و هنگام، زیستگاه‌های حساسی مانند جنگل‌های حرا، آبسنگ‌های مرجانی، محل‌های تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی و زیستگاه آبزیان وجود دارد. ورود نفت به این مناطق می‌تواند به حیات دریایی، فعالیت صیادان و معیشت جوامع ساحلی را با آسیب جدی مواجه کند.
در اواخر اکتبر نیز رویترز از گسترش لکه نفتی ناشی از یک نفتکش آسیب‌دیده در نزدیکی سواحل امارات خبر داد. این حادثه که به کشتی «Gem No.۲» نسبت داده شده، نگرانی‌هایی درباره گسترش آلودگی در آب‌های منطقه و تهدید زیست‌بوم‌های دریایی ایجاد کرده است. این حوادث لزوماً منشأ یا عامل یکسانی ندارند، اما در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که افزایش حملات به شناور‌ها و ناامنی مسیر‌های دریایی، خطر حوادث نفتی و دشواری مهار آلودگی را افزایش داده است.
خلیج فارس به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی و ارتباط محدودتر با آب‌های آزاد، در برابر برخی انواع آلودگی آسیب‌پذیر است. نشت نفت در چنین پهنه‌ای می‌تواند به سواحل، رسوبات دریایی، جنگل‌های حرا، آبسنگ‌های مرجانی و زنجیره غذایی آسیب وارد کند. آثار آلودگی نیز الزاماً با جمع‌آوری لکه‌های قابل مشاهده از سطح آب پایان نمی‌یابد؛ بخشی از مواد نفتی ممکن است در رسوبات باقی بماند یا به زیستگاه‌های حساس منتقل شود. در چنین شرایطی، پایش مستمر آب و رسوبات، نمونه‌برداری علمی و ارزیابی خسارات بلندمدت اهمیت اساسی دارد.
از سوی دیگر، جنگ تنها از مسیر نشت نفت به محیط زیست آسیب نمی‌زند. آتش‌سوزی تأسیسات نفتی و صنعتی، انتشار آلاینده‌ها در هوا، احتمال ورود مواد خطرناک به خاک و منابع آب و اختلال در فعالیت‌های امدادی و پاکسازی، از دیگر پیامد‌های زیست‌محیطی درگیری‌هاست. برنامه محیط زیست سازمان ملل نیز درباره خطر آلودگی ناشی از آتش‌سوزی تأسیسات نفتی و صنعتی و پیامد‌های آن برای سلامت انسان، خاک، آب و زنجیره غذایی هشدار داده است.
از اعتراض سیاسی تا مطالبه مستند؛ ایران چه باید بکند؟
با این حال، برای تبدیل خسارات زیست‌محیطی جنگ به یک پرونده معتبر بین‌المللی، صرف طرح ادعا یا نمایش تصاویر کافی نیست. ایران نیازمند انتشار داده‌های دقیق درباره میزان آلودگی هوا، آب و خاک، نتایج آزمایش‌های مستقل، نقشه‌های ماهواره‌ای، برآورد خسارات به زیستگاه‌ها و گزارش‌های قابل راستی‌آزمایی است. در پرونده نشت نفت نیز باید منشأ هر حادثه، میزان مواد آلاینده، مسیر حرکت لکه‌ها، خسارت واردشده به اکوسیستم و اقدامات انجام‌شده برای مهار و پاکسازی به‌صورت مستند اعلام شود.
مسئله دیگر، ضرورت همکاری کشور‌های ساحلی خلیج فارس است. آلودگی دریایی مرز سیاسی نمی‌شناسد و جریان‌های آب می‌توانند مواد آلاینده را از یک نقطه به سواحل و زیستگاه‌های دیگر منتقل کنند. از این رو، ایجاد سازوکار منطقه‌ای برای تبادل داده‌های ماهواره‌ای، پایش مشترک آلودگی، اطلاع‌رسانی سریع درباره حوادث نفتی، دسترسی گروه‌های امدادی و تدوین برنامه واکنش اضطراری می‌تواند یکی از مطالبات مهم ایران در حاشیه کاپ ۳۱ باشد.
ایران در حالی پرونده خسارات جنگ را به اجلاس آنتالیا برده که پیش از جنگ نیز با بحران‌های جدی محیط‌زیستی از جمله کمبود آب، خشکسالی، فرونشست زمین، آلودگی هوا، تخریب منابع طبیعی و فشار بر زیست‌بوم‌های ساحلی مواجه بوده است. وابستگی اقتصاد کشور به نفت و گاز و محدودیت‌های مالی و فناوری نیز مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و سازگاری با تغییر اقلیم را دشوار کرده است. از سوی دیگر، ایران توافق پاریس را در سال ۲۰۱۶ امضا کرده، اما هنوز آن را تصویب نکرده است؛ مسئله‌ای که در جایگاه حقوقی و تعهدات اقلیمی کشور اهمیت دارد.
به همین دلیل، نمی‌توان دستاورد حضور ایران در کاپ ۳۱ را صرفاً با تعداد دیدار‌های دیپلماتیک یا برنامه‌های پاویون ارزیابی کرد. دستاورد واقعی زمانی شکل می‌گیرد که تهران بتواند خسارات جنگ را با اسناد علمی و مستقل در سطح بین‌المللی مطرح کند، برای مهار آلودگی نفتی خلیج فارس همکاری منطقه‌ای به دست آورد و هم‌زمان برنامه‌ای روشن برای کاهش آسیب‌پذیری محیط زیست کشور ارائه دهد.
کاپ ۳۱ با شعار حرکت از گفت‌و‌گو به اجماع و از اجماع به اقدام برگزار می‌شود؛ شعاری که برای ایران نیز یک آزمون جدی است. خلیج فارس، جنگل‌های حرا، سواحل جنوبی و معیشت جوامع ساحلی نمی‌توانند منتظر پایان اختلافات سیاسی و مذاکرات بین‌المللی بمانند. اگر پرونده آلودگی نفتی و خسارات جنگ در آنتالیا تنها در حد سخنرانی و نمایش تصاویر باقی بماند، فرصت مهمی برای جلب همکاری جهانی از دست خواهد رفت؛ اما اگر با داده‌های علمی، مستندات مستقل و پیشنهادهای اجرایی همراه شود، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین محور‌های دیپلماسی محیط‌زیستی ایران تبدیل شود.
مذاکرات کاپ ۳۱ تا ۲۰ نوامبر ادامه دارد و پیشنهادهای مطرح شده در این اجلاس را - حداقل تا لحظه تنظیم این گزارش - نباید با مصوبات ناهیی آن یکسان دانست.
