«مانیفست شیطان»؛ روایتی متفاوت از شرارت و خودشناسی
رویداد۲۴| نشست خبری رونمایی از کتاب «مانیفست شیطان» نوشته امیرحسین حنایی و منتشرشده از سوی نشر نیماژ، با محوریت بررسی ایده اصلی کتاب، شیوه پژوهش نویسنده و جایگاه آن در ادبیات دینی و اخلاقی برگزار شد. حنایی در این نشست، کتاب را حاصل شش سال پژوهش و تلاشی برای بازخوانی مفاهیم اخلاقی و معرفتی از زاویه‌ای متفاوت معرفی کرد؛ اثری که در آن شیطان راوی است، اما سخنانش در بسیاری از موارد به بیان مفاهیم اخلاقی و دعوت به نیکی می‌انجامد.
نویسنده «مانیفست شیطان» درباره روند شکل‌گیری این اثر توضیح داد که در جریان پژوهش خود، حدود ۱۸ هزار و ۸۶۰ روایت را از میان مجموعه‌ای شامل ۷۰ هزار روایت استخراج کرده است. این روایات از منابعی چون نهج‌البلاغه، غررالحکم، اصول کافی، بحارالانوار و تحف‌العقول گردآوری شده‌اند. به گفته او، این پژوهش در ابتدا در ۱۲۷ فصل سامان یافته و کتاب حاضر یکی از خروجی‌های آن دوره شش‌ساله و جلد نخست مجموعه‌ای گسترده‌تر است.
حنایی محورهای اصلی پژوهش را خودشناسی، دیگرشناسی، شیطان‌شناسی و خداشناسی دانست و گفت در کنار این مفاهیم، موضوعاتی همچون فضیلت‌ها و رذیلت‌های اخلاقی، حسادت، تکبر، خشم، صبر، سخاوت و دیگر ویژگی‌های انسانی نیز در کتاب بررسی شده‌اند. او تأکید کرد که قصدش صرفاً ارائه مجموعه‌ای از توصیه‌های دینی نیست، بلکه می‌خواهد مخاطب با مفاهیمی مواجه شود که در زندگی روزمره و شناخت خود و دیگران کاربرد دارند.
حنایی درباره دشواری انتخاب این شیوه گفت: «شروع پژوهش من، در قدم نخست ساختن فصل‌هایی با روایت‌های اهل‌بیت(ع) بود، در قدم دوم، همان مفاهیم و فصل‌ها را از زبان جبرئیل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل بازنویسی کردم، اما در سومین قدم، تصمیم گرفتم فصل‌های کتاب را از زبان شیطان بنویسم.
به گفته حنایی، یکی از انگیزه‌های شکل‌گیری کتاب، کمبود روایت‌های متناسب با منابع اسلامی درباره شخصیت شیطان بود. او با اشاره به تأثیر رسانه‌ها و آثار سینمایی و تلویزیونی، از جمله سریال «لوسیفر»، گفت تصویر شیطان برای بسیاری از مخاطبان جوان از طریق محصولات فرهنگی غرب شکل گرفته است. از نگاه او، ضرورت داشت روایتی با تکیه بر منابع اسلامی و با زبانی متفاوت ارائه شود تا مخاطب با تصویری دیگر از این شخصیت و مفاهیم مرتبط با آن روبه‌رو شود.
نویسنده درباره دسته‌بندی کتاب نیز گفت «مانیفست شیطان» را نمی‌توان به‌سادگی در قالب‌هایی مانند رمان، فلسفه، ادبیات یا پژوهش دینی قرار داد. او این اثر را متنی میان‌رشته‌ای توصیف کرد که در آن ادبیات، روان‌شناسی، مباحث دینی و نشانه‌شناسی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. به گفته او، تلاش کرده است با ایجاد شبکه‌ای از مفاهیم مرتبط در ۸۶ فصل و خطابه کتاب، ارتباط میان موضوعات مختلف را برای مخاطب روشن کند.
در بخش پرسش و پاسخ، برخی حاضران درباره حجم کتاب، طولانی بودن متن و دشواری ارتباط نسل جوان با اثری حدود ۱۱۰ هزار کلمه‌ای پرسش‌هایی مطرح کردند. همچنین این نگرانی عنوان شد که بازخوانی روایات و استفاده از شیطان به‌عنوان راوی ممکن است زمینه برداشت‌های شخصی یا فاصله گرفتن از زمینه اصلی احادیث را فراهم کند.
حنایی ضمن پذیرش اهمیت این ملاحظات، گفت کتاب را پس از انتشار در اختیار افراد با دیدگاه‌های متفاوت، از جمله افراد مذهبی و غیرمذهبی، قرار داده و بازخوردهای آنان را بررسی کرده است. او در عین حال تأکید کرد که این اثر برای مطالعه سریع و تورق نوشته نشده و مخاطب برای درک ارتباط میان فصل‌ها باید آن را با حوصله و به‌صورت پیوسته بخواند.
«مانیفست شیطان» در مجموع تلاشی برای طرح دوباره مفاهیم اخلاقی و معرفتی در قالبی متفاوت است؛ اثری که با انتخاب راوی غیرمتعارف خود، می‌کوشد مخاطب را از زاویه‌ای تازه با مفاهیمی چون خودشناسی، وسوسه، فضیلت و رذیلت روبه‌رو کند.
