از تریبون نماز جمعه تا میدان جنگ اقتصادی؛ سلاح هرمز چگونه می‌تواند علیه اقتصاد ایران عمل کند؟
رویداد۲۴| ابوترابی، خطیب نماز جمعه تهران، در سخنان امروز خود درباره ظرفیت‌های راهبردی ایران گفت: «قدرت نامتقارن به ایران این ظرفیت را داده است که می‌تواند بزرگترین دارایی خود یعنی کنترل تنگه هرمز را به سلاحی اقتصادی مبدل نماید که به آن امکان می‌دهد قدرت خود را در اقتصاد جهانی اعمال کند.»
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که تنگه هرمز در ماه‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین محور‌های تقابل ایران و آمریکا تبدیل شده است. تهران بار‌ها از موقعیت جغرافیایی خود در این آبراه به‌عنوان یک ابزار بازدارندگی یاد کرده و واشنگتن نیز در مقابل، با محاصره دریایی بنادر ایران و تشدید فشار بر صادرات نفت، تلاش کرده است هزینه استفاده ایران از این اهرم را افزایش دهد.
اما تبدیل یک موقعیت ژئوپلیتیک به ابزار اقتصادی، به معنای آن نیست که هرگونه محدودیت در عبور کشتی‌ها به سود کشور صاحب موقعیت جغرافیایی تمام شود. تجربه ماه‌های گذشته نشان داده است که تنگه هرمز هم‌زمان می‌تواند نقطه قوت ایران و یکی از آسیب‌پذیری‌های مهم اقتصاد آن باشد.
تنگه هرمز چه قدرتی به ایران می‌دهد؟
اهمیت هرمز در اقتصاد جهانی قابل انکار نیست. بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ روزانه به‌طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این آبراه عبور کرده است؛ رقمی معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان. بخش عمده این محموله‌ها نیز راهی بازار‌های آسیایی می‌شوند.
اهمیت هرمز فقط به نفت محدود نیست. بخش بزرگی از صادرات گاز طبیعی مایع قطر و امارات نیز از این مسیر عبور می‌کند. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تردد کشتی‌ها می‌تواند قیمت انرژی، هزینه حمل‌ونقل و بیمه دریایی را در سطح جهان افزایش دهد.
این موقعیت به ایران امکان می‌دهد در صورت تشدید درگیری، هزینه اقتصادی تقابل را برای کشور‌های منطقه و حتی قدرت‌های بزرگ افزایش دهد. به بیان دیگر، تهران برای اثرگذاری بر بازار جهانی انرژی الزاماً به توان اقتصادی آمریکا نیاز ندارد؛ موقعیت جغرافیایی آن به‌تنهایی می‌تواند بخشی از زنجیره تأمین انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، میان توانایی ایجاد اختلال در بازار جهانی و توانایی تبدیل این اختلال به درآمد پایدار تفاوت زیادی وجود دارد. افزایش قیمت نفت لزوماً به معنای افزایش درآمد ایران نیست؛ به‌ویژه زمانی که صادرات نفت این کشور زیر فشار تحریم و محاصره دریایی قرار دارد.
چرا بستن هرمز می‌تواند به زیان ایران تمام شود؟
نخستین تناقض در استفاده اقتصادی از تنگه هرمز این است که ایران نیز برای صادرات نفت، فرآورده‌های نفتی و بخشی از تجارت خارجی خود به همین آبراه وابسته است. هرچه عبور کشتی‌ها ناامن‌تر شود، هزینه صادرات و واردات ایران نیز افزایش پیدا می‌کند.
در شرایط عادی، افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند برای یک کشور صادرکننده فرصتی درآمدی باشد؛ اما برای ایران که با محدودیت فروش نفت، دشواری انتقال پول و مشکلات دسترسی به شبکه بانکی بین‌المللی روبه‌روست، این فرصت به‌سادگی قابل استفاده نیست. حتی اگر قیمت نفت افزایش پیدا کند، تا زمانی که امکان فروش مطمئن، انتقال محموله و دریافت پول وجود نداشته باشد، اثر مثبت آن بر بودجه و اقتصاد کشور محدود خواهد ماند.
از سوی دیگر، افزایش ناامنی در خلیج فارس تنها خریداران نفت را متضرر نمی‌کند. شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و سرمایه‌گذاران نیز در برابر ریسک‌های جدید واکنش نشان می‌دهند. نتیجه این وضعیت می‌تواند افزایش هزینه واردات کالا‌های اساسی، مواد اولیه و تجهیزات صنعتی باشد؛ هزینه‌ای که در نهایت به قیمت تمام‌شده کالا‌ها و معیشت خانوار‌ها منتقل می‌شود.
گزارش اخیر دویچه‌وله نیز نشان می‌دهد که با وجود افزایش تردد کشتی‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه همچنان بالا مانده است. به نقل از یک تحلیلگر حوزه انرژی، نرخ حمل نفتکش‌های بزرگ از خاورمیانه به شرق آسیا در پایان اکتبر به حدود ۳۷ دلار به ازای هر بشکه رسیده؛ در حالی که این رقم در ابتدای سال حدود ۳ دلار بوده است. این یعنی حتی بدون توقف کامل صادرات، ناامنی دریایی می‌تواند هزینه سنگینی به تجارت منطقه تحمیل کند.
بازار جهانی تا چه اندازه از اهرم هرمز تأثیر می‌پذیرد؟
تصور اینکه اختلال در تنگه هرمز الزاماً اقتصاد جهانی را به نقطه‌ای می‌رساند که آمریکا ناچار به عقب‌نشینی شود، با واقعیت‌های بازار انرژی فاصله دارد. کشور‌های مصرف‌کننده و تولیدکنندگان رقیب ایران در ماه‌های گذشته برای کاهش آسیب‌پذیری خود تلاش کرده‌اند.
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، عربستان و امارات در مجموع ظرفیت انتقال حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه نفت در روز از مسیر‌های جایگزین را دارند. این ظرفیت نمی‌تواند تمام نفت عبوری از هرمز را جبران کند، اما نشان می‌دهد که بازار جهانی در برابر اختلال، کاملاً بدون راه‌حل نیست.
گزارش رویترز در روز‌های اخیر نیز تصویری دوگانه از وضعیت تنگه ارائه می‌دهد. در اکتبر، ۳۱ نفتکش حامل گاز طبیعی مایع از خلیج فارس خارج شدند؛ بیشترین میزان از آغاز جنگ. در همین ماه، بر اساس آمار مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، ۳۷ کشتی هدف حمله قرار گرفتند؛ بیشترین میزان حملات دریایی در دوره جنگ. سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز از ثبت ۱۳۰ حادثه و کشته شدن دست‌کم ۲۵ دریانورد خبر داده است.
این آمار نشان می‌دهد که بازار انرژی، حتی در شرایط ناامنی، الزاماً متوقف نمی‌شود. بخشی از تجارت با پذیرش ریسک بیشتر و پرداخت هزینه‌های بالاتر ادامه پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، ایران ممکن است هزینه اقتصادی قابل‌توجهی به منطقه تحمیل کند، اما تضمینی وجود ندارد که این هزینه به امتیاز سیاسی یا اقتصادی از سوی واشنگتن تبدیل شود.
محاصره دریایی؛ نقطه آسیب‌پذیری ایران
مسئله مهم‌تر برای تهران، هم‌زمانی تهدید هرمز با فشار اقتصادی آمریکا است. واشنگتن تنها به تحریم خریداران نفت ایران اکتفا نکرده و محدود کردن مسیر‌های صادراتی و دسترسی ایران به منابع ارزی را نیز در دستور کار قرار داده است. تشدید محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌ها درآمد‌های نفتی ایران را کاهش داده و دسترسی کشور به ارز خارجی، واردات کالا و منابع مالی بین‌المللی را محدود کرده است. از طرف دیگر، فشار واشنگتن فقط به دریا محدود نمانده است. طرح «دروازه‌های آهنین» برای محدود کردن مسیر‌های تجارت زمینی ایران نیز در روز‌های اخیر مطرح شده و می‌دانیم که اگر فشار بر مسیر‌های زمینی افزایش پیدا کند، امکان دور زدن تحریم‌ها و حفظ جریان واردات و صادرات دشوارتر خواهد شد.
در چنین وضعیتی، تهدید به بستن هرمز می‌تواند بهانه‌ای برای تشدید محدودیت‌های دریایی و تجاری آمریکا و همراه کردن کشور‌های بیشتری با فشار بر ایران فراهم کند. به‌خصوص آنکه کشور‌های آسیایی که بخش مهمی از نفت عبوری از این تنگه را مصرف می‌کنند، لزوماً حاضر نیستند هزینه اختلال طولانی‌مدت در تجارت انرژی را بپذیرند.
آیا می‌توان از هرمز درآمد اقتصادی به دست آورد؟
یک بحث دیگر که در ماه‌های گذشته مطرح شده، دریافت هزینه عبور یا ارائه خدمات امنیتی و دریانوردی در تنگه هرمز است. از منظر اقتصادی، چنین ایده‌ای با ایجاد محدودیت برای عبور کشتی‌ها تفاوت دارد. اگر ایران بتواند در چارچوب توافقی مورد پذیرش کشور‌های منطقه و جامعه بین‌المللی، در ارائه خدمات قانونی و ایمنی دریایی نقش داشته باشد، امکان طرح یک مدل درآمدی وجود خواهد داشت.
با این حال، دریافت عوارض یک‌جانبه از کشتی‌های عبوری با چالش‌های حقوقی و سیاسی جدی روبه‌روست. افزون بر آن، درآمد احتمالی چنین طرحی در مقایسه با هزینه‌های ناشی از تحریم، محدودیت صادرات نفت و کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، تضمینی برای جبران خسارت‌های اقتصادی کشور نیست.
اهرم بازدارندگی یا هزینه‌ای تازه برای اقتصاد ایران؟
تنگه هرمز بدون تردید یکی از مهم‌ترین دارایی‌های راهبردی ایران است و نادیده گرفتن ظرفیت آن در معادلات امنیتی منطقه واقع‌بینانه نیست. اما مسئله اصلی، چگونگی استفاده از این ظرفیت است. اگر هدف، افزایش قدرت چانه‌زنی در مذاکرات و جلوگیری از حمله نظامی باشد، تهدید به اختلال در تردد دریایی ممکن است در محاسبات طرف مقابل اثرگذار باشد. اما اگر این ابزار به بستن طولانی‌مدت آبراه و مختل کردن تجارت منطقه تبدیل شود، هزینه‌های آن فقط متوجه رقبای ایران نخواهد بود.
کاهش حدود ۲۰ درصدی قیمت نفت برنت و رسیدن آن به حدود ۹۴ دلار در روز‌های اخیر نشانه‌ای از آن بود که بازار‌ها به احتمال کاهش تنش امیدوار شده‌اند، اما بعد از تهدید‌های تند ترامپ از دیروز تا حالا دیدیم که قیمت نفت دوباره صعودی شد و به ۹۶ دلار رسید.
به این ترتیب، در شرایط فعلی به جای فکر کردن به اینکه ایران می‌تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تحت فشار قرار دادن اقتصاد جهانی استفاده کند یا نه؛ باید به این پرسش پاسخ داد که آیا ایران می‌تواند این قدرت را به امتیازی پایدار و قابل تبدیل به منفعت اقتصادی برای کشور تبدیل کند؟ در شرایطی که آمریکا هم‌زمان صادرات نفت، مسیر‌های تجارت و دسترسی ایران به منابع مالی را هدف گرفته، پاسخ به این پرسش به نحوه مدیریت تنش و امکان رسیدن به توافقی پایدار گره خورده است.
تنگه هرمز می‌تواند هزینه تقابل را برای طرف مقابل بالا ببرد، اما اگر استفاده از آن به تشدید محاصره، کاهش صادرات و افزایش هزینه واردات منجر شود، ممکن است پیش از آنکه به یک سلاح اقتصادی مؤثر تبدیل شود، فشار بیشتری بر اقتصاد و زندگی روزمره مردم ایران وارد کند.
