گزارشی از فشار اصولگرایان برای فیلتر مجدد واتساپ
رویداد۲۴| درست یک ماه بعد از اینکه «زهرهسادات لاجوردی و تعداد ۶۳ نفر از نمایندگان مجلس دوازدهم به وزیر ارتباطات درباره لزوم نظارت بیشتر در فعالیت سکوی پیامرسان واتسآپ» تذکر دادند، روسیه واتسآپ را فیلتر کرد. از گوشه و کنار نیز از ستاد امر به معروف تا نمایندگان نزدیک به سعید جلیلی در مجلس دوازدهم در روزهای بعد از حوادث دی ماه سال جاری انگشت اتهام را به سمت واتسآپ گرفتند و دولت پزشکیان را به دلیل رفع فیلتر آن مذمت کردند.
به گزارش اعتماد، این اتفاق، پدیده تازهای نیست و پیش از این هم در مقاطع بحرانی داخل ایران دیده شده که برخی جریانهای سیاسی، در نهایت فشار خود را متوجه واتسآپ کردهاند. آزاد شدن دسترسی به این پیامرسان، در عمل یکی از معدود اقداماتی بود که در کارنامه دولت مسعود پزشکیان در زمینه رفع فیلتر به عنوان دستاورد قابل اشاره مطرح شد؛ با این حال از همان دوره جنگ ۱۲ روزه، نشانههای تلاش منتقدان و رقبای سیاسی مسعود پزشکیان برای بازگرداندن محدودیتها علیه این پلتفرم قابل مشاهده بود. شدت این مخالفتها به حدی رسید که در همان مقطع جنگ و حتی در ادامه آن، برخی روایتها تلاش داشتند ترور فرماندهان ارشد نظامی را به واتسآپ نسبت بدهند و این ادعا مطرح میشد که موقعیت و تردد آنها از طریق این پیامرسان ردیابی شده است.
در مرداد ماه سال جاری نیز این رویکرد در قالب اقدامات رسمیتری بروز پیدا کرد؛ به طوری که نماینده دامغان به همراه دهها نماینده دیگر، طی تذکری به رییسجمهور و وزیر ارتباطات، بر لزوم مسدودسازی پلتفرمهای خارجی از جمله واتسآپ با استناد به ادعای همکاری آنها با دشمن تأکید کردند. اکنون نیز همزمان با شکلگیری ناآرامی جدید در کشور، جریانهای حامی طرح صیانت بار دیگر تلاش میکنند شرایط دسترسی به واتسآپ را به وضعیت پیش از انتخابات ۱۴۰۳ بازگردانند. در نگاه این گروه، تقریبا هر رخداد داخلی - از اعتراضات و ناآرامیها گرفته تا جنگ یا حتی فضای انتخاباتی - میتواند بهانهای برای طرح دوباره ضرورت فیلتر شدن این پیامرسان باشد. حتی کندی دولت در اجرای وعده رفع فیلتر سایر پلتفرمها نیز باعث نشده که این جریان به تداوم دسترسی محدود فعلی به واتسآپ رضایت بدهد. در حالی که این جریان به طور مستمر بر ضرورت استفاده از پیامرسانهای داخلی به جای نمونههای خارجی تأکید میکند، وضعیت فعلی این سکوها از نظر امنیت، پایداری و مقیاسپذیری هنوز به نقطهای نرسیده که بتوانند در شرایط محدودیت اینترنت، نقش جایگزین کامل را برای کاربران و کسب و کارها ایفا کنند.
موج حملات به واتسآپ بعد از جنگ 12 روزه
تنها چهار روز پس از آغاز حملات اسراییل به ایران و ترور فرماندهان نظامی و مناطق مسکونی، بحث نقش واتساپ در ردیابی فرماندهان و تشدید حملات به طور جدی در رسانهها و از سوی برخی چهرهها مطرح شد.
۲۳ خرداد خبرگزاری صدا و سیما با تأکید بر لزوم حذف واتسآپ اعلام کرد که این پیامرسان و اینستاگرام، اطلاعات کاربران ازجمله موقعیت جغرافیایی و ارتباطات آنان را در اختیار دشمن صهیونیستی قرار میدهند. هرچند صداوسیما مشخص نکرد این اطلاعات از چه منابعی به دست آمده، اما از مردم خواست این برنامهها را از گوشیهای خود حذف کنند. سه هفته بعد غلامرضا جلالی، رییس سازمان پدافند غیرعامل کشور به نقش تکنولوژیهای نوین در اقدامات تروریستی علیه فرماندهان مقاومت اشاره کرد و در خلال صحبتهایش گفت: «پیامرسان واتسآپ در مکانیابی و ترور برخی از فرماندهان حماس نقش داشته است. مکانیابی شهید هنیه به همین روش انجام شد که نشاندهنده استفاده از ابزارهای دیجیتال در شناسایی و هدف قرار دادن شخصیتهای برجسته است»
او صراحتا نامی از نقش و نفوذ واتسآپ در موضوع ترور فرماندهان ایرانی نبرد، اما اضافه کرد که «استفاده از هوش مصنوعی» برای تشخیص صدا و موقعیت فرماندهان یکی دیگر از روشهایی بوده که رژیم صهیونیستی به کار برده است. جلالی همچنین بر «عدم اعتماد به تکنولوژی و سختافزارهای خارجی» تاکید و با بیان اینکه «نمونهای از این موضوع را در قطعات برخی از صنایع داخلی مشاهده کردهایم» تصریح کرد: «احتیاط ایجاب میکند که مردم از برخی نرمافزارهای خارجی که خصومت آنها با ایران ثابت شده است، استفاده نکنند. اینستاگرام نیز کاملا به عنوان ابزاری برای ماموریتگیری در بخش رسانهای فعالیت میکند.» همزمان محمدجواد لاریجانی نیز در یادداشتی در خبرگزاری فارس «استفاده از اینترنت» را بستر اقدامات ضدامنیتی دانست و گفت «باید از ژستهای اینترنتبازانه دست بکشیم.» بیستوهشتم خرداد، واتسآپ در بیانیهای ضمن رد ادعای ایران اعلام کرد که هیچگونه اطلاعات گستردهای در اختیار دولتها قرار نمیدهد. با این وجود، گرفتن انگشت اتهام به سمت واتساپ محدود به اظهارات صداوسیما و چهرههایی چون سردار جلالی نبود؛ حتی بعد از پایان یافتن جنگ ۱۲ روزه نیز این ادعاها ادامه پیدا کرد. حسن میثمی، مدیرکل توسعه فناوریهای نوین وزارت ارتباطات ۲۳ تیر در یک برنامه تلویزیونی گفت مسوولان رده بالای کشور و فرماندهان نظامی نباید از پیامرسان واتساپ استفاده کنند، اما مردم عادی میتوانند با رعایت نکات ایمنی از آن استفاده کنند. میثمی که این اظهارات را در برنامه تلویزیونی «تهران ۲۰» بیان کرده بود، به مردم هشدار داد در صورت ملاقات با مسوولان رده بالای حکومت و فرماندهان ارشد نباید از این پیامرسانها استفاده کنند و گفت تیم حفاظت این مقامات درباره این موضوع توجیه شدهاند. چهره دیگری که مدعی نفوذ اسراییل از طریق واتساپ شد کسی نیست جز مصطفی میرسلیم. او مدعی شد «دشمن صهیونیستی اطلاعات مورد نیاز خود را از طریق جاسوسان و عوامل نفوذی و از طریق هوش مصنوعی با بهکارگیری دادههای پیامرسانهای بیگانه نظیر واتساپ و تلگرام و اینستاگرام کسب و برای تعرض و حمله، از آنها بهره برده است.»
روایت دختر سردار شادمانی از تلفن همراه پدرش و انتقاد از سردار جلالی
چند روز بعد از گفتههای سردار جلالی، مهدیه شادمانی - دختر سردار شادمانی که در جنگ ۱۲ روزه توسط اسرادیل ترور شد - در اینستاگرام خود نوشت که برعکس ادعای رییس پدافند غیرعامل، پدرش گوشی و وسایل هوشمند به همراه نداشته است. اشاره دختر سردار شادمانی به عدم استفاده از گوشی هوشمند مشخصا برای تاکید بر این مساله بود که تلفن همراه پدرش از اساس امکان نصب نرمافزار واتسآپ را نداشته است. مهدیه شادمانی در مطلبی که در اینستاگرام نوشته تاکید کرده است: «محل استقرار پدر هرچند ساعت تغییر میکرد. گوشی و وسایل هوشمند همراه نداشتند! پروتکلهای امنیتی رعایت میشد. اما در یکی دو مورد، همان موقع که در محل جدید مستقر میشدند، مورد ترور هدفمند اسراییل قرار گرفتند و از چند بار ناکامی، بالاخره دشمن موفق به یافتن ایشان شد.»
او در ادامه با تاکید صریح بر اینکه «ردیابی دقیق اسراییل فراتر از واتساپ یا جاسوسی سنتی و فردی است» خواستار تشخیص علتهای دقیق و مسوولانه در امر ردیابی شد و گفت: «ای کاش مسوولان مربوطه اقدام به شناخت علتهای دقیق و مسوولانه ردیابی به جای تکیه صرف به نرمافزارهای خارجی کنند.» مهدیه شادمانی در ادامه نوشته است: «مسالهای که باعث دلگیری یا تعجب من بعد از شهادت بابا شد، دو نکته بود. برخی مدعی بودند حتما پدرت موبایل همراه داشته است. یا اینکه بعد از انتشار خبر شهادت میگفتند چرا لباس نظامی نداشت! این نشان میدهد که مردم یا حتی خیلی از مسوولان، با شرایط جنگی و نوع کشته شدن فرمانده در میدان آشنا نیستند. واقعا یک فرمانده در شرایط جنگی موبایل همراهش دارد؟ یا اینکه وسط جنگ برای استراحت و اینکه عدهای نگران نشوند به خانه میآید؟»
چند روز بعد از این اظهارات از جانب خانواده سردار شادمانی، ویدیویی از صحبتهای علیرضا حاجیزاده، پسر سردار حاجیزاده فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران منتشر شد. در بخشی از ویدیویی که ۲۴ تیر از دیدار زهرا پزشکیان، فرزند رییسجمهور ایران با خانواده امیرعلی حاجیزاده ضبط شده، او درباره ملاحظات امنیتی پدرش گفت: «وقتی پدرم میخواستند صحبت کنند، میگفتند تلفنهای ثابت، کنترل، ریموت و... را جمع کنید و به یکی از اتاقها ببرید. حتی وسایل الکتریکی را هم جمع میکردیم.» فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم در نشست خبری ۲۴ تیر در پاسخ به سوالی در راستای تصویب آییننامه اجرایی که برخی گروهها آن را «اینترنت طبقاتی کسب وکارها» میخواندند به مساله سوءاستفاده طیف مخالفان دولت از جنگ ۱۲ روزه برای فشار بر وضعیت اینترنت اشاره و تاکید کرد که «اقدامات اسراییل دست مخالفان را در راستای این اقدام دولت خوب پر کرده است و تعدادی از پهپادهایی که توسط آن، مردم ما را مورد اصابت قرار میداد از طریق اینترنت کنترل میشدند.» با این وجود او نیز صحبتی در ارتباط با مساله واتسآپ یا اثبات نقش این نرمافزار در ردیابی در ترورهای انجام شده نمیکند.
فرماندهان از طریق واتسآپ ردیابی نشدند
بهرغم تمامی تلاشهای صورت گرفته در جهت ترسیم این تصویر که ردیابی فرماندهان نظامی در جنگ ۱۲ روزه از طریق واتسآپ بوده، در نهایت ششم مردادماه مقام مسوول در وزارت ارتباطات تمامی ادعاها در این زمینه - که عموما از طرف چهرههایی بود که پیش از آن هم با رفع فیلتر واتسآپ مخالف بودند - را رد کرد. حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رییسجمهور ششم مردادماه در گفتوگویی با خبرگزاری خبرآنلاین در پاسخ به سوالی درباره نقش واتسآپ در ردیابی فرماندهان بر اساس اعلام صدا و سیما و گفتههای سردار جلالی، گفت: «تا جایی که بنده اطلاع دارم، دقیقا بحث از واتسآپ موردی نبوده است و بحث خود گوشیهای هوشمند و GPS و BTS آن مطرح بوده. اما موردی از روی واتسآپ قطعا نداریم.»
افشین در بخش دیگری از این گفتوگو در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا پرونده بررسی نفوذ از طریق تلفن همراه در دولت در حال بررسی است، میگوید: «بله! این موضوع اثبات شده است. یکی از مسیرهای ردیابی - که نمیتوان آن را دقیقا نفوذ نامید - تلفنهای هوشمند هستند و نیاز به تحقیق و اثبات زیادی نیست، اما به نظر من اینکه ما موضوع را فقط به یک نرمافزار یا Surfer تقلیل بدهیم عمل دقیقی نیست.» او همچنین به موضوع فیلترینگ و امکان نفوذ از طریق فیلترشکنها اشاره و تاکید دارد که «فیلترینگ موضوع پیچیدهای است، که فکر میکنم بهتر است وزیر ارتباطات درباره آن صحبت کنند چرا که در حوزه ایشان است. نکته این است که بسیاری از VPNهای آزاد و رایگانی که موجود است، منشأهایی دارند که میتوان به شکل جاسوسی از آنها استفاده کرد یا اطلاعات را از آن طریق از تلفن همراه برداشت کرد. این یک آفتی است که ما آمدهایم جایی را درست کنیم، اما مانعی را ایجاد کردیم که شاید هزینهاش برای دولت چندین برابر بود.»
روایت برادر سردار باقری از گوشی برادرش
احمد باقری، برادر سرلشکر محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح نیز هفته گذشته توضیحات و جزییات جدیدی درباره نحوه شهادت برادرش را بیان کرد. او با رد ادعای مطالب منتشر شده در خبرگزاری ایرنا مبنی بر اینکه سردار باقری در زمان ترور در اتاق جنگ بوده است، به خبرآنلاین گفته که «شهید باقری آن شب در منزل بودند و در اتاق جنگ نبودند. خبری حوالی ساعت ۵ یا ۵:15 صبح در کانالهای مختلف منتشر شد. من از خانه خودم بیرون آمدم و به محل اصابت موشک رفتم. همان جا ابتدا یکی از بچههایی که مسوول حفاظت بود گفت حاجی در خانه نبوده، اما بعد عزیزان گفتند این طور نیست.»
وی در پاسخ به سوالی درباره نقش فضای مجازی در ترور فرماندهان نظامی گفت: «شهید باقری، فقط یک گوشی معمولی داشت و استفاده میکرد و این حرف درست نیست. در شبکههای اجتماعی هم فعالیتی نداشتند. شاید روی تبلت دو یا سه کانال خبری را دنبال میکردند و در همین حد پیگیر بودند. تلفنشان از آن گوشیهای ساده و معمولی و دمدستی بود.»
آیا واتسآپ جاسوس یا عامل ناامنی است؟
بر اساس گفتههای خانواده فرماندهان نظامی و چهرههای مسوول در عرصه فناوری اطلاعات هیچ مستند روشنی در ارتباط با موضوع نقش واتسآپ در ردیابی فرماندهان ترور شده توسط اسراییل وجود ندارد. به نظر میرسد طیف سیاسی مخالف و منتقد دولت پزشکیان سعی دارد تا از فضای جنگ ۱۲ روزه ایران و اسراییل و فضای بعد از اعتراضات دی ماه اخیر بهرهبرداری برای سنگاندازی در مسیر رفع فیلترینگ داشته باشد. مشخصا اگر این راهبرد کارایی لازم را داشت با فیلتر مجدد واتسآپ در عمل پزشکیان با موضوعی رو به رو خواهد شد که میتواند بر میزان تحقق وعدههای انتخاباتیاش موثر باشد. حساسیت طیف رقیب پزشکیان بر رفع فیلتر واتسآپ تازگی ندارد و پیش از این نیز در زمانی که تصمیم به رفع فیلتر این پلتفرم گرفته شد چهرههای نزدیک به جریان سعید جلیلی این پلتفرم را اسراییلی خوانده و از رفع فیلتر آن انتقاد کرده بود. محمدحسین طاهری آکردی، عضو موسس تشکل شریان که سرپرست ستاد امر به معروف و نهی از منکر نیز هست، در آن زمان مشخصا واتسآپ را پلتفرمی اسراییلی خواند و تاکید کرد که چرا در زمانی که فرماندهان مقاومت در حال ترور هستند باید چنین تصمیمی در داخل کشور اتخاذ شود؟ برای درک بهتر این انگیزهها مرور تجمعاتی که با هدایت و حمایت چهرههای نزدیک به جلیلی برای مخالفت با رفع فیلتر واتسآپ و از اساس در مخالفت با رفع فیلترینگ صورت میگرفت نیز ضروری است.
فیلتر واتسآپ؛ از مسکو تا تهران
تحولات اخیر در حوزه حکمرانی اینترنت نشان میدهد که برای برخی دولتها، فضای دیجیتال دیگر صرفا یک حوزه فناورانه یا اقتصادی نیست، بلکه به بخشی از معادله امنیت ملی و حتی رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. در این چارچوب، اقدام روسیه برای محدودسازی دسترسی به واتساپ را میتوان در قالب راهبرد کلانتری تحلیل کرد که هدف آن روشن است: «افزایش کنترل دولت بر جریان داده و اطلاعات.» این سیاست در دوره حکمرانی ولادیمیر پوتین به صورت تدریجی شکل گرفت و بر پایه این فرض استوار است که پلتفرمهای خارجی، علاوه بر کارکرد ارتباطی میتوانند ابزار نفوذ سیاسی، اطلاعاتی و حتی امنیتی باشند. در چنین نگاهی، کنترل زیرساخت ارتباطی مشابه کنترل زیرساخت انرژی یا نظام مالی است و چه بسا در برهههایی حساستر از این موارد.
فیلتر واتسآپ در روسیه و اصرار برای فیلتر آن از جانب طیفی از اصولگرایان که به عنوان طیفی از اصولگرایان یا نیروهای نزدیک به جبهه پایداری و سعید جلیلی شناخته میشوند، تنها به بعد فنی محدود نیست و یک لایه تئوریک نیز دارد. در ادبیات رسمی روسیه، شرکتهای فناوری غربی بخشی از اکوسیستم قدرت غرب محسوب میشوند و نه صرفا بازیگران بازار آزاد. بنابراین محدودسازی آنها نه صرفا یک سیاست تنظیمگری، بلکه اقدامی در راستای استقلال راهبردی و کاهش آسیبپذیری در برابر تحریم یا جنگ اطلاعاتی تعریف میشود. همزمان تلاش برای تقویت پلتفرمهای بومی و جایگزینهای داخلی، بخشی از همین پروژه کلان است؛ پروژهای که هدف آن ایجاد یک اینترنت قابل کنترل در سطح ملی است، حتی اگر در سطح ظاهری همچنان به اینترنت جهانی متصل باشد.
در ایران، بحث حکمرانی اینترنت در بستری پیچیدهتر و چندلایه جریان دارد. دولت مسعود پزشکیان در شرایطی قرار گرفته که از یک سو با نیازهای اقتصادی و اجتماعی جامعه دیجیتال ایران مواجه است و از سوی دیگر تحت فشار جریانهایی قرار دارد که نگاه امنیتیتری به اینترنت دارند. بخش مهمی از این فشار از سوی طیفی از اصولگرایان وارد میشود که سالهاست بر توسعه شبکه ملی اطلاعات، تقویت پیامرسانهای داخلی و محدودسازی پلتفرمهای خارجی تأکید میکنند. در این نگاه، وابستگی ارتباطی به شرکتهایی مانند متا به معنای ایجاد یک گلوگاه راهبردی است که در شرایط بحران میتواند به ابزار فشار سیاسی تبدیل شود. شباهت میان این نگاه و مدل روسی بیش از آنکه ناشی از هماهنگی مستقیم باشد، ریشه در نوع مشابهی از نگاه به مفهوم امنیت دارد. در هر دو چارچوب، فضای مجازی امتداد میدان رقابت قدرتها تلقی میشود و نه یک فضای خنثی. در نتیجه، اصل بر این است که دولت باید توانایی کنترل زیرساخت ارتباطی، جریان داده و حتی معماری پلتفرمها را داشته باشد. همین منطق باعث میشود که توسعه پلتفرمهای بومی صرفا یک پروژه اقتصادی یا فناورانه نباشد، بلکه به پروژهای هویتی تبدیل شود. در این میان، گفتمان طیف نزدیک به سعید جلیلی بیشترین همپوشانی مفهومی را با مدل روسی نشان میدهد. در این گفتمان، مفهوم استقلال صرفا به حوزه نظامی یا اقتصادی محدود نیست و شامل استقلال اطلاعاتی و سایبری نیز میشود. اینترنت خارجی در این چارچوب مشابه وابستگی مالی به نظام دلار یا وابستگی صنعتی به فناوری غربی تحلیل میشود. این نگاه بر این فرض استوار است که قدرتهای غربی از شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای ارتباطی به عنوان ابزار جنگ ترکیبی استفاده میکنند؛ تحلیلی که در ادبیات امنیتی روسیه نیز به طور گسترده دیده میشود.
عامل مهم دیگر، تجربه تحریم و فشار خارجی است. همان طور که غرب میتواند از ابزار مالی برای اعمال فشار استفاده کند، از ابزار فناوری نیز میتواند بهره ببرد. بنابراین ایجاد زیرساخت داخلی و محدودسازی پلتفرم خارجی به عنوان نوعی بیمه امنیتی تعریف میشود. این نگاه همچنین با یک برداشت تمدنی از فناوری همراه است؛ برداشتی که فناوری را خنثی نمیداند و معتقد است هر پلتفرم حامل ارزشها و الگوهای فرهنگی خاص خود است. این الگوها در الگوریتم فکری طیفی از اصولگرایان جایی ندارد.
با این حال، تفاوت مهمی میان ایران و روسیه وجود دارد. ساختار اجتماعی، سطح نفوذ اقتصاد دیجیتال، وابستگی کسب و کارها به پلتفرمهای خارجی و همچنین هزینه اجتماعی محدودسازی گسترده اینترنت در ایران بسیار بالاتر است. به همین دلیل، حتی اگر در سطح گفتمانی همگرایی قابل توجهی میان برخی جریانهای اصولگرا و مدل روسی وجود داشته باشد، در سطح اجرایی پیادهسازی کامل چنین مدلی با چالشهای جدی روبهرو است.
بحث محدودسازی اینترنت در ایران را البته میتوان بخشی از یک جدال بزرگتر دانست؛ جدال میان نگاه امنیتمحور به اینترنت و نگاه توسعهمحور به اقتصاد دیجیتال. همگرایی گفتمانی برخی جریانهای اصولگرا با مدل روسی نشان میدهد که در صورت تشدید فشارهای امنیتی یا افزایش تنشهای خارجی، احتمال حرکت به سمت الگوهای کنترل سختگیرانهتر افزایش پیدا میکند، اما در عین حال واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی ایران همچنان به عنوان عامل بازدارنده عمل میکنند. در کنار این مسائل، انگیزه از بین بردن موضوع رفع فیلتر واتسآپ برای تحتالشعاع قرار دادن تحقق شعار مسعود پزشکیان برای رفع فیلترینگ - هر چند محدود به واتسآپ و گوگل پلی - نیز موضوع قابل توجهی است. تیرماه سال جاری محمد مهاجری، عباس عبدی و فیاض زاهد در پیشنهادی سرگشاده در روزنامه اعتماد خطاب به رییسجمهور نوشتند که اغلب ادعاهای رسمی برای فیلتر کردن فضای مجازی خلاف واقع است. بهرغم تاکیدهای مطرح شده و اطلاعات انتشار یافته از سوی خانواده شهدای ترور، اما داستان واتسآپ قطعا به همین جا ختم نمیشود.
