دانشجو زیر سایه خشونت| درگیری به دانشگاههای علم و صنعت و امیرکبیر رسید؛ هشدار درباره تکرار فاجعه کوی دانشگاه
رویداد ۲۴| در دو روز اخیر، چند دانشگاه تهران صحنه تجمعهای دانشجویی بودهاند؛ تجمعهایی که در مقاطعی با تنش و درگیریهای پراکنده همراه شده است. این تجمعات با رویکردهایی متفاوت، اما با نقطه مشترک سوگواری برای جانباختگان ناآرامیها و اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ شکل گرفته و در آنها شعارهایی با مضامین گوناگون سر داده میشود.
تصاویر منتشرشده از روز یکشنبه ۳ اسفند ۱۴۰۳، فضای اعتراضی در دانشگاه امیرکبیر و دانشگاه صنعتی شریف را نشان میدهد؛ فضاهایی که در آن گروههایی از دانشجویان گرد هم آمدهاند و در برخی لحظات، برخوردهای لفظی و فیزیکی میان طیفهای مختلف رخ داده است. مدیران دانشگاهها و نیروهای انتظامات تلاش کردهاند میان دو سوی تجمع قرار بگیرند تا از گسترش درگیری جلوگیری کنند. تصمیم درباره حضوری یا غیرحضوری بودن کلاسها نیز به خود دانشگاهها واگذار شده و بهنظر میرسد مدیران با نوعی سهلگیری در برگزاری تجمعها و دعوت به آرامش، کوشیدهاند از حرکت به سمت تعطیلی کامل و آموزش غیرحضوری پرهیز کنند. با این حال، دانشگاه صنعتی شریف اعلام کرده که آموزش حضوری طبق روال ادامه دارد.
بیشتر بخوانید:
این تحولات، دانشگاه را بار دیگر به کانونی حساس در معادله اجتماعی کشور تبدیل کرده است. دانشگاه در ایران همواره فراتر از یک نهاد آموزشی صرف بوده؛ فضایی که در آن سیاست، هویت نسلی و مطالبات اجتماعی بههم گره میخورند. هرگاه جامعه با بحران یا تنش مواجه شده، بازتاب آن در محیطهای دانشگاهی نیز دیده شده است. اکنون نیز سوگواری برای جانباختگان دیماه، به بستری برای بروز روایتهای متفاوت دانشجویی تبدیل شده است؛ روایتهایی که گاه در تضاد با یکدیگر قرار میگیرند و همین تضاد، زمینه تنش را فراهم میکند.
مدیریت دانشگاهها تاکنون کوشیدهاند نقش میانجی را ایفا کنند. حضور میدانی مدیران و انتظامات در میان دو گروه، نشانهای از تلاش برای کنترل درگیری بدون امنیتیسازی فضاست. تجربههای گذشته نشان داده که ورود نیروهای بیرونی یا برخوردهای قهری، اغلب به تشدید بحران انجامیده است. از این رو، انتخاب راهبرد «مدیریت دروندانشگاهی» و پرهیز از تعطیلی فوری، تلاشی برای حفظ تعادل میان حق تجمع و ضرورت آرامش آموزشی است.اما این راهبرد شکننده است.
ادامه آموزش حضوری، همانطور که دانشگاه شریف اعلام کرده، پیامی از اعتماد به مدیریت اوضاع دارد؛ پیامی که میخواهد نشان دهد دانشگاه هنوز در مدار فعالیت عادی است. با این حال، اگر سطح تنش افزایش یابد، همین تصمیم میتواند زیر سؤال برود. تعطیلی یا غیرحضوری شدن کلاسها نیز خود پیامدهای نمادین دارد: از یک سو میتواند تنش را کاهش دهد، از سوی دیگر به معنای پذیرش بحرانی بودن فضاست.
در این میان، یک پرسش اساسی مطرح است: آیا سازوکار مؤثری برای گفتوگو میان طیفهای مختلف دانشجویی وجود دارد؟ اگر دانشگاه صرفاً به صحنه تقابل دو روایت تبدیل شود، بدون آنکه بستر امنی برای بحث و تبادل نظر فراهم باشد، احتمال خشونت افزایش مییابد. مدیریت بحران در چنین شرایطی تنها به معنای جلوگیری از درگیری فیزیکی نیست؛ بلکه مستلزم ایجاد فضاهایی برای بیان مسالمتآمیز دیدگاههاست.
مسئولیت این وضعیت صرفاً بر دوش مدیران دانشگاهها نیست. وزارت علوم بهعنوان نهاد سیاستگذار، نقش کلیدی در هدایت و پشتیبانی از دانشگاهها دارد. واگذاری تصمیمها به دانشگاهها میتواند نشانه اعتماد باشد، اما در شرایطی که نشانههای افزایش تنش دیده میشود، وزارتخانه نمیتواند نقش نظارهگر داشته باشد. تدوین دستورالعملهای شفاف برای مدیریت تجمعات، حمایت از حق اعتراض مسالمتآمیز و همزمان جلوگیری از خشونت، نیازمند راهبری کلان است.
وزارت علوم باید نقش فعالتری در کاهش تنش و ایجاد بسترهای امن برای بیان مطالبات ایفا کند. دانشگاه اگر از مدار آرامش خارج شود، بازگرداندن آن به وضعیت عادی هزینهای بهمراتب سنگینتر خواهد داشت؛ هزینهای که تجربههای گذشته نشان داده نباید آن را دستکم گرفت.افزایش سطح درگیری هشداری جدی است. تاریخ دانشگاههای ایران نشان داده که بیتوجهی به علائم اولیه تنش میتواند پیامدهایی فراتر از محیط دانشگاه داشته باشد. خاطره وقایع کوی دانشگاه در دهه ۷۰ همچنان در حافظه جمعی زنده است؛ رخدادی که از دل یک تنش دانشجویی آغاز شد و به بحرانی ملی بدل شد. تکرار آن تجربه، نه به نفع دانشگاه است و نه به نفع حاکمیت.
