هرمز در گرو ۶ شرط؛ راه توافق تهران و واشنگتن دوباره بسته شد؟
رویداد۲۴| اعلام شروط ششگانه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، درست در شرایطی که تهران و مسقط از پیشرفت در مذاکرات برای ایجاد سازوکار عبور کشتیها سخن میگفتند، معادلات مربوط به این آبراه حیاتی را پیچیدهتر کرده است. دبیر شورای عالی امنیت ملی میگوید هرمز تا زمانی که آمریکا رفتار خود را اصلاح نکند باز نخواهد شد؛ موضعی که در رسانههای بینالمللی بهعنوان نشانهای از سختتر شدن موضع تهران و افزایش فاصله میان دو طرف برای رسیدن به توافق تعبیر شده است.
۶ شرط برای بازگشت هرمز به وضعیت عادی
محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز گذشته در پیامی به مناسبت روز خبرنگار اعلام کرد: «تا آمریکا رفتارش را تصحیح نکند، تنگه هرمز باز نخواهد شد.»
او تاکید کرد که شورای عالی امنیت ملی «هرگز کوتاه نخواهد آمد؛ چه در جنگ و چه در مذاکره».
ذوالقدر سپس ۶ مطالبه ایران را برای تغییر رفتار آمریکا برشمرد: توقف هرگونه تهدید و توهین علیه ایران، پایان جنگ و تجاوز علیه ایران و متحدانش در لبنان، فلسطین، یمن و عراق، لغو محاصره دریایی و خروج نیروهای نظامی آمریکا از اطراف ایران، پرداخت کامل خسارتهای دو جنگ، لغو تحریمها و در نهایت آزادسازی بیقیدوشرط داراییهای مسدودشده ایران.
این فهرست در واقع مجموعهای از مطالبات سیاسی، امنیتی و اقتصادی تهران را یکجا در برابر بازگشایی هرمز قرار میدهد؛ به همین دلیل اهمیت اظهارات ذوالقدر صرفاً به مسئله کشتیرانی محدود نمیشود و مستقیماً به آینده مذاکرات تهران و واشنگتن گره خورده است.
فاصله تهران و واشنگتن دوباره نمایان شد
اهمیت این موضع زمانی بیشتر میشود که چند روز پیش، فضای مذاکرات درباره هرمز متفاوت به نظر میرسید.
ایران و عمان در هفتههای گذشته درباره سازوکاری برای مدیریت عبور و مرور کشتیها مذاکره کردهاند. عباس عراقچی نیز گفته بود مذاکرات با عمان به مراحل پایانی نزدیک شده است، هرچند همزمان تاکید کرده بود که توافق با عمان به معنای بازگشایی فوری تنگه نیست و باز شدن هرمز «تابع شرایط دیگری» است.
در چارچوب تفاهم ۶۰ روزهای که میان ایران و آمریکا شکل گرفته بود نیز موضوع بازگشایی هرمز و پایان محاصره دریایی ایران یکی از محورهای اصلی بود. در مذاکرات فنی تهران و مسقط نیز قرار بود درباره ترتیبات موقت عبور کشتیها گفتوگو شود.
حتی در روزهای اخیر گزارشهایی منتشر شده بود که از نزدیک شدن تهران، واشنگتن و مسقط به یک توافق موقت حکایت داشت. آکسیوس از تلاش برای نهایی کردن توافقی ۶۰ روزه خبر داده بود؛ توافقی که هدف آن بازگشایی هرمز و فراهم کردن زمینه برای ادامه مذاکرات گستردهتر میان ایران و آمریکا عنوان شده بود.
اما اکنون اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی، تصویری متفاوت ارائه میکند: بازگشایی هرمز دیگر صرفاً موضوعی فنی برای تعیین مسیر عبور کشتیها نیست، بلکه به مجموعهای از مسائل بزرگتر میان ایران و آمریکا وابسته شده است.
رسانههای خارجی: امید به توافق کمتر شد
رسانههای بینالمللی نیز دقیقاً بر همین نکته تمرکز کردهاند. گزارشهای منتشرشده پس از اعلام شروط تهران، این موضع را عاملی برای دشوارتر شدن توافق بر سر هرمز ارزیابی کردهاند. آسوشیتدپرس نیز نوشت شروط جدید ایران میتواند مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی را تهدید کند؛ آن هم در شرایطی که مذاکرات ایران و عمان درباره یک توافق موقت برای مدیریت تردد در تنگه در جریان است.
گاردین نیز گزارش داده است که تهران با طرح خواستههایی از جمله لغو تحریمها، پایان فعالیتهای نظامی آمریکا در منطقه، پرداخت خسارت جنگی و آزادسازی داراییهای ایران، بازگشایی هرمز را به مسائل گستردهتری گره زده است. به نوشته این روزنامه، مذاکرات میانجیگرانه عمان همچنان ادامه دارد، اما اختلاف بر سر نحوه مدیریت تنگه و مسئله دریافت عوارض از کشتیها همچنان پابرجاست.
در واقع مسئله اصلی این است که آیا میتوان توافقی محدود برای بازگشایی مسیر کشتیرانی را از توافق بزرگتر ایران و آمریکا جدا کرد یا نه.
تا پیش از این، چنین به نظر میرسید که دو طرف میتوانند ابتدا یک راهحل موقت برای هرمز پیدا کنند و سپس سراغ پروندههای پیچیدهتر بروند. اظهارات جدید ذوالقدر میتواند نشانه آن باشد که تهران دستکم در سطح شورای عالی امنیت ملی، چنین تفکیکی را نمیپذیرد.
یک گره مهم: توافق عمان چه میشود؟
مذاکرات تهران و مسقط در هفتههای گذشته دقیقاً با هدف پیدا کردن راهی برای مدیریت تردد کشتیها در هرمز دنبال شده بود.
در این مذاکرات حتی موضوع ایجاد مسیرهای مشخص برای ورود و خروج کشتیها مطرح شده بود. گزارشهایی نیز درباره استفاده از آبهای تحت کنترل ایران و عمان برای ایجاد یک سازوکار موقت منتشر شد. عمان در عین حال تاکید کرده که عبور ایمن و بدون عوارض از تنگه باید مطابق حقوق بینالملل انجام شود.
از این منظر، اکنون یک پرسش مهم شکل گرفته است: آیا تهران همچنان آماده اجرای یک توافق محدود با عمان است یا اجرای چنین توافقی را نیز به حل مجموعه اختلافات با آمریکا مشروط میکند؟
پاسخ این پرسش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عمان یکی از معدود کانالهای ارتباطی است که در ماههای گذشته توانسته میان تهران و واشنگتن نقش میانجی را ایفا کند.
اگر توافق موقت هرمز از مسائل سیاسی گستردهتر جدا شود، امکان دارد مسیر دیپلماسی همچنان باز بماند. اما اگر بازگشایی تنگه منوط به تحقق تمام شش شرط اعلامشده شود، رسیدن به توافقی فوری بسیار دشوارتر خواهد شد.
هرمز فقط یک آبراه نیست؛ اهرم اصلی تهران است
اهمیت هرمز برای ایران و طرفهای مقابل تنها به مسئله عبور کشتیها محدود نیست. این تنگه یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و هرگونه اختلال پایدار در عبور و مرور آن میتواند بازار نفت و گاز، هزینه حملونقل و امنیت انرژی کشورهای منطقه را تحت تاثیر قرار دهد. یک پژوهش اقتصادی درباره پیامدهای بحران هرمز نیز نشان داده که حتی خارج از بازار نفت، کشورهای پیرامون خلیج فارس وابستگی گستردهای به این مسیر برای صادرات و واردات دارند.
به همین دلیل تهران هرمز را به یک اهرم مهم در معادلات پس از جنگ تبدیل کرده است؛ اهرمی که میتواند در مذاکرات مربوط به تحریمها، امنیت منطقهای و حضور نظامی آمریکا مورد استفاده قرار گیرد.
عباس عراقچی نیز پیشتر گفته بود که ایران دیگر نمیخواهد مدیریت هرمز به وضعیت قبل از جنگ بازگردد و این تنگه به یکی از ابزارهای بازدارندگی تهران تبدیل شده است.
در مقابل، آمریکا و کشورهای عربی منطقه نگران تبدیل شدن این آبراه به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی یا ایجاد محدودیت در کشتیرانی هستند. عمان نیز تلاش کرده میان این دو نگاه، سازوکاری پیدا کند که هم نگرانیهای ایران درباره امنیت را پوشش دهد و هم اصل آزادی کشتیرانی حفظ شود.
آیا اختلافات داخل ایران هم بر سر هرمز اثر دارد؟
در کنار اختلاف ایران و آمریکا، یک مسئله دیگر نیز در پسزمینه تحولات هرمز قرار دارد: تفاوت دیدگاهها درباره نحوه مدیریت این بحران در داخل ایران.
در روزهای گذشته گزارشهایی درباره اختلافات در ساختار تصمیمگیری و حتی احتمال استعفای محمدباقر ذوالقدر منتشر شده بود؛ موضوعی که مسعود پزشکیان نیز در پاسخ به پرسشی درباره آن از وجود «یک سری اختلافات» و تلاش برای حل آنها سخن گفته بود.
از سوی دیگر، گزارشهای اخیر درباره مذاکرات هرمز نشان میداد که تصمیم نهایی درباره توافق احتمالی نیازمند تایید تهران در سطوح عالی بوده است.
از این زاویه، اظهارات جدید دبیر شورای عالی امنیت ملی را نمیتوان صرفاً یک موضع رسانهای تلقی کرد. او مستقیماً از نهادی سخن میگوید که طبق گزارشهای منتشرشده، در تصمیمگیری درباره سرنوشت توافق هرمز نقش کلیدی دارد.
بازگشایی هرمز؛ پایان بحران یا آغاز یک معامله بزرگتر؟
آنچه اکنون در حال شکلگیری است، بیش از یک اختلاف بر سر عبور چند کشتی از یک آبراه است.
ایران میخواهد بازگشایی هرمز بخشی از یک معامله بزرگتر باشد؛ معاملهای که در آن پایان جنگ، رفع محاصره، لغو تحریمها، آزادسازی داراییها و تضمینهای امنیتی نیز جایی داشته باشند.
آمریکا، اما به دنبال آن است که مسئله هرمز را تا حد امکان از سایر اختلافات جدا کند و ابتدا به آزادی کشتیرانی برسد. گزارشهای اخیر درباره مذاکرات نیز نشان میدهد واشنگتن با ایدههایی که به معنای محدود کردن حضور نظامی آمریکا یا تحمیل عوارض بر کشتیها باشد، مشکل دارد.
بنابراین، اعلام شش شرط تهران میتواند دو پیام متفاوت داشته باشد: یا آغاز یک چانهزنی سخت برای گرفتن امتیازهای بیشتر در مذاکرات است، یا نشانهای از آن است که توافق موقت هرمز هنوز فاصله زیادی با نهایی شدن دارد.
در هر دو حالت، یک واقعیت روشن است؛ امیدهایی که در روزهای گذشته درباره بازگشایی قریبالوقوع تنگه هرمز و آغاز مرحله تازهای از مذاکرات تهران و واشنگتن ایجاد شده بود، اکنون با یک آزمون جدی روبهرو شده است؛ و شاید مهمترین سؤال این باشد که آیا دیپلماسی میتواند پیش از آنکه بحران هرمز بار دیگر به یک رویارویی نظامی تبدیل شود، میان «بازگشایی تنگه» و «حل اختلافات بزرگتر ایران و آمریکا» یک راه میانه پیدا کند یا نه.
