علت زرد شدن سفیدی چشم چیست؟
تغییر رنگ سفیدی چشم (صلبیه) به زردی، یکی از نشانههای واضحی است که بدن از طریق آن وجود یک مشکل درونی را اعلام میکند. صلبیه در حالت طبیعی باید کاملاً سفید و شفاف باشد. وقتی این بخش از چشم به زردی میگراید، در اصطلاح پزشکی به آن یرقان چشمی یا ایکتروس (Icterus) میگویند.
بسیاری از افراد زرد شدن چشم را صرفاً به مشکلات کبدی ربط میدهند، اما واقعیت این است که این عارضه میتواند ناشی از اختلال در کیسه صفرا، بیماریهای خونی، مصرف برخی داروها یا حتی برخی شرایط ژنتیکی باشد.
در این مقاله، تمامی علل احتمالی زرد شدن سفیدی چشم را بررسی میکنیم و به شما میگوییم چه زمانی این نشانهها نیاز به مداخله فوری پزشکی دارند.
زردی چشم چگونه اتفاق میافتد؟
علت اصلی زرد شدن سفیدی چشم، تجمع مادهای به نام بیلیروبین (Bilirubin) در خون و بافتهای بدن است. بیلیروبین یک پیگمنت (رنگدانه) زردپوش است که از تجزیه طبیعی گلبولهای قرمز کهنسال در بدن تولید میشود.
در حالت عادی:
۱. گلبولهای قرمز قدیمی در طحال یا کبد شکسته میشوند و بیلیروبین تولید میکنند.
۲. کبد این ماده را پردازش کرده و وارد مایع صفرا میکند.
۳. صفرا از طریق مجاری صفراوی به روده منتقل شده و در نهایت از بدن دفع میشود.
اگر در هر یک از این سه مرحله (قبل از کبد، داخل کبد، یا بعد از کبد) مشکلی پیش بیاید، بیلیروبین در خون بالا رفته و، چون بافت سفیدی چشم جذب بالایی برای این ماده دارد، خیلی سریع تغییر رنگ میدهد.
۱. بیماریها و اختلالات کبدی (شایعترین علت)
کبد مسئول اصلی تصفیه بیلیروبین است. اگر کبد آسیب ببیند یا دچار التهاب شود، توانایی پردازش این ماده را از دست میدهد.
هپاتیت (Hepatitis): التهاب کبد ناشی از ویروسها (هپاتیت A، B، C)، مصرف الکل یا بیماریهای خودایمنی، یکی از دلایل اصلی زردی چشم است.
کبد چرب غیرالکلی و کبد چرب الکلی: در مراحل پیشرفته (سیروز)، بافت کبد تخریب شده و کارایی خود را از دست میدهد.
سیروز کبدی (Cirrhosis): زخم شدن و فیبروز شدید کبد که عملکرد آن را مختل میسازد.
۲. مشکلات کیسه صفرا و مجاری صفراوی
اگر کبد بیلیروبین را پردازش کند، اما مسیر خروجی آن مسدود باشد، بیلیروبین به پسزدگی مبتلا شده و وارد جریان خون میشود:
سنگ کیسه صفرا: سنگها میتوانند مجرای مشترک صفراوی را مسدود کنند.
التهاب کیسه صفرا (کوله سیستیت) یا مجاری صفراوی (کلانژیت).
انسداد مجرا به دلیل تومور یا پولیپ.
علامت همراه: زردی چشم ناشی از انسداد صفراوی معمولاً با مدفوع کمرنگ (شبیه خاکرس)، ادرار پررنگ (شبیه چای پررنگ) و خارش شدید پوست همراه است.
۳. بیماریهای خونی و تخریب گلبولهای قرمز
اگر گلبولهای قرمز با سرعتی بیشتر از توان کبد تخریب شوند، بیلیروبین بیش از حد تولید میشود:
کمخونی همولیتیک (Hemolytic Anemia): شرایطی که در آن بدن گلبولهای قرمز خود را زودتر از موعد نابود میکند.
بیماری سلول داس شکل (Sickle Cell Disease): یک اختلال ژنتیکی که شکل گلبولهای قرمز را تغییر داده و عمر آنها را کوتاه میکند.
۴. سندرم ژیلبرت (Gilbert's Syndrome)؛ یک علت کمخطر
یکی از دلایل بسیار شایع، اما بیخطر زرد شدن سفیدی چشم، سندرم ژیلبرت است. این یک اختلال کبد ژنتیکی و موروثی است که در آن کبد به آنزیم کافی برای آنکه بیلیروبین را به سرعت پردازش کند دسترسی ندارد.
ویژگی: زردی در این افراد معمولاً خفیف است و هنگام استرس، روزهداری، خستگی شدید یا بیماریهای ویروسی (مثل سرماخوردگی) ظاهر میشود و پس از استراحت برطرف میگردد.
۵. عوارض جانبی برخی داروها
برخی از داروها میتوانند باعث سمی شدن کبد یا اختلال در دفع بیلیروبین شوند:
دوزهای بالای استامینوفن (دیفنها)
برخی آنتیبیوتیکها (مانند آزیترومایسین یا آموکسیسیلین-کلاوولانات)
داروهای ضدبارداری خوراکی
برخی داروهای استروئیدی و ضدتشنج
چه زمانی باید فوراً به اورژانس یا پزشک مراجعه کرد؟
زرد شدن سفیدی چشم به خودی خود یک علامت هشدار است و نباید نادیده گرفته شود. اگر این زردی همراه با هر یک از علائم زیر باشد، مراجعه سریع به پزشک ضروری است:
۱. تب شدید یا لرز
۲. درد شدید در ناحیه شکم (بهویژه سمت راست و بالا)
۳. ادرار به رنگ قهوهای تیره یا مدفوع به رنگ سفید/خاکستری
۴. گیجی، اختلال در تمرکز یا تغییرات خلقی
۵. تهوع و استفراغ مداوم
۶. خونریزی بیدلیل یا کبودیهای ناگهانی روی پوست
تشخیص و درمان چگونه انجام میشود؟
پزشک برای تشخیص علت دقیق زردی چشم اقدامات زیر را انجام میدهد:
آزمایش خون کامل (CBC): برای بررسی کمخونی و سلامت گلبولها.
تستهای عملکرد کبد (LFT): برای سنجش سطح بیلیروبین و آنزیمهای کبدی (ALT, AST, ALP).
سونوگرافی شکم: برای بررسی کبد، کیسه صفرا و مجاری صفراوی.
درمان: درمان زردی چشم کاملاً به علت زمینهای آن بستگی دارد. اگر علت سنگ صفرا باشد ممکن است نیاز به جراحی باشد؛ اگر هپاتیت باشد داروهای ضد ویروس تجویز میشود و اگر سندرم ژیلبرت باشد، معمولاً نیاز به درمان خاصی جز مدیریت استرس و سبک زندگی ندارد.
زرد شدن سفیدی چشم رویدادی نیست که بتوانید با قطرههای چشمی یا درمانهای خانگی آن را برطرف کنید. چشمها پنجرهای به سلامت درونی بدن شما هستند. در صورت مشاهده هرگونه تغییر رنگ در سفیدی چشم، حتماً برای انجام آزمایشهای تشخیصی به یک پزشک عمومی یا متخصص داخلی و گوارش مراجعه کنید.
