تهدید در تریبون سازمان ملل، مذاکره در اتاقهای بسته؛ بازی موازی ترامپ با ایران
رویداد۲۴| سخنرانی دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را باید یکی از بیپردهترین اظهارات یک رئیسجمهور آمریکا درباره خطمشی جنگ و صلح در خاورمیانه دانست. در شرایطی که تنشهای اخیر، بحران دریانوردی در خلیج فارس و محاصره بنادر جنوبی منطقه را در وضعیت بحرانی قرار داده، ترامپ در تریبونی که اصولاً برای دیپلماسی و صلح جهانی بنا شده، ادبیاتی به کار برد که مرز میان تهدید نظامی و پیشنهاد معامله سیاسی در آن بسیار باریک بود. اما تحولات چند ساعت بعد و انتشار اخبار گفتوگوهای فشرده غیرمستقیم میان هیئتهای ایران و آمریکا در نیویورک نشان داد که این نطق تند، در واقع بسترسازی سیاسی برای یک چانهزنی مهم در حاشیه مجمع عمومی بوده است.
ترامپ در بخش اصلی سخنانش درباره ایران، مواضع خود را به دو گزینه صریح تقلیل داد و با به کارگیری ادبیاتی خشن گفت: «یک تصمیم بزرگ پیش روی من است: آیا با ایران توافقی شکل خواهد گرفت که به آنها اجازه دهد بازسازی شوند و کشوری بسیار بزرگتر بسازند؟ یا اینکه جمهوری اسلامی را به سرعت نابود خواهم کرد و دیگر هرگز به آنها فرصت تخریب نخواهم داد؟ آیا آنها را بدون هیچ شانس بقایی به جهنم برانم؟»
او بلافاصله پس از این تهدید کمنظیر، در امتداد نگاه معاملهگرایانه خود افزود: «اما من باور دارم که ما درست پس از انتخابات معامله خواهیم کرد، چون عقلانی نیست که آنها معامله نکنند... آنها منتظرند ببینند من در انتخابات میاندورهای چه میکنم، اما متوجه نیستند که من خودم کاندیدا نیستم؛ من پیش از این در یک پیروزی بزرگ برنده شدهام.» این دوگانهسازی نشان میدهد راهبرد «صلح از طریق اقتدار» بیش از آنکه یک دکترین ثابت باشد، ابزاری برای تحلیم تمایلات واشنگتن است تا با قرار دادن تهدید محو کامل در کنار چشمانداز یک توافق، هزینه عدم مذاکره را بالا ببرد.
رئیسجمهور آمریکا با نادیده گرفتن سازوکارهای چندجانبه، بار دیگر بر بیاعتمادی خود به نهادهای بینالمللی تأکید کرد و یادآور شد: «در حالی که دیگران فقط حرف زدهاند، من عمل کردهام. در حالی که دیگران از صلح سخن گفتهاند، من صلح ساختهام.» او همچنین با تکرار خط قرمز همیشگی خود ادعا کرد که هرگز اجازه دستیابی ایران به سلاح هستهای را نخواهد داد.
اما نقطه عطف موضعگیری ترامپ، هشدار مستقیمی بود که در دیدار با رهبران کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مطرح کرد؛ جایی که با اشاره به تاسیسات حساس نظامی (از جمله منطقه کوه کلنگ) مدعی شد در صورت مشاهده تحرکات جدید، اقدام به انهدام آن خواهد کرد. این تهدیدات آشکارا نشان داد که واشنگتن مایل است اهرم فشار نظامی را همزمان با کانالهای دیپلماتیک حفظ کند.
از تریبون سازمان ملل تا اتاقهای مذاکره؛ چرخش سریع به دیپلماسی غیرمستقیم
تحلیل سخنرانی ترامپ زمانی مقدور میشود که آن را در کنار رویدادهای بلافاصله پس از آن قرار دهیم. تنها چند ساعت پس از این نطق، گزارشهای موثق خبری از برگزاری یک دور مذاکرات سه ساعته و فشرده میان نمایندگان دو کشور از طریق میانجیهای قطری خبر دادند. حضور استیو ویتکاف، نماینده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر در این رایزنیها و توصیف گفتوگوها به عنوان رویدادی «مفصل، سازنده و نویدبخش» از سوی ویتکاف، نشان داد که اظهارات تند ترامپ در مجمع عمومی، در واقع مانور برای چانهزنی از موقعیت برتر بوده است.
در جریان این تعاملات، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، تاکید کرد که شروط تهران شامل «خاتمه درگیریها در تمام جبههها»، «رفع کامل محاصره دریایی» و «آزادسازی داراییهای مسدودشده» به صورت شفاف ابلاغ شده است. در مقابل، گزارشهای رویترز از پیشنهاد ایران برای بازگشایی ظرف هفت روزه تنگه هرمز در صورت رفع محاصره بنادر جنوبی پرده برداشت؛ امری که نشان داد دیپلماسی علیرغم تهدیدهای لفظی ترامپ، در عمل وارد جزییات کاربری شده است. بگذریم از اینکه بنا به ادعای العربیه ترامپ این پیشنهاد برای رفع محاصره را نپذیرفته است.
در مجموع لحن سرشار از تهدید ترامپ در مجمع عمومی و چرخش سریع او به سمت مذاکرات غیرمستقیم، بیانگر آن است که واشنگتن به دنبال تحمیل معاملهای از موقعیت فشار است، اما در عین حال نیاز مبرم منطقه به آرامش و عبور از بحران ترانزیت انرژی، فضای مانور مانور دیپلماتیک را باز نگه داشته است.
گره زدن تحولات منطقهای به محاسبات داخلی و انتخابی آمریکا از سوی ترامپ، لزوم اتخاذ یک دیپلماسی فعال، هوشمندانه و زمانسنج از سوی تهران را بیش از پیش گوشزد میکند. در شرایطی که طرف آمریکایی میکوشد با تهدید نظامی و پیشنهاد معامله، ابتکار عمل را در دست بگیرد، تکیه بر شروط منطقی و فکتمحور، فعالسازی کانالهای منطقهای نظیر قطر، و انسجامبخشی به جبهه داخلی، حیاتیترین راهکارها برای موازنه قدرت و مهار زیادهخواهیهای واشنگتن در نیویورک خواهد بود.
