زنگ خطر در اقتصاد ایران؛ ابرتورم در راه است؟
رویداد۲۴| تورم مزمن سالهاست به یکی از جدیترین مشکلات اقتصاد ایران تبدیل شده؛ پدیدهای که تنها به افزایش قیمت کالاها و خدمات محدود نمیشود و قدرت خرید خانوارها، رفتار سرمایهگذاری و حتی اعتماد مردم به آینده اقتصاد را تحت تأثیر قرار داده است. در این میان، یک کارشناس ارشد پولی و بانکی معتقد است با وجود شدت گرفتن فشارهای تورمی، اقتصاد ایران هنوز با مرحله «ابرتورم» فاصله دارد.
سید بهاءالدین حسینی هاشمی، کارشناس ارشد پولی و بانکی و مدیر سابق شبکه بانکی کشور، در گفتوگو با همشهری، ریشه بخش مهمی از تورم مزمن در ایران را در رشد نقدینگی، کسری بودجه، ناترازی نظام بانکی و ضعف تشکیل سرمایه دانست و تأکید کرد که بدون اصلاح این عوامل، امکان مهار پایدار تورم وجود ندارد.
ابرتورم چیست و ایران چقدر با آن فاصله دارد؟
حسینی هاشمی در پاسخ به احتمال وقوع ابرتورم، میان سطوح مختلف تورم تفکیک قائل شد و توضیح داد که تورم میتواند از سطوح پایین آغاز شود و در صورت تداوم و تشدید، به تورم شتابان و در نهایت ابرتورم برسد.
به گفته او، ابرتورم شرایطی است که اعتماد عمومی به پول ملی و نظام پولی بهشدت آسیب میبیند و قیمتها با سرعت بسیار زیادی افزایش پیدا میکنند.
او با این حال درباره وضعیت ایران تأکید کرد: «ما خیلی فاصله داریم با آن مراحل که انشاءالله هیچوقت نمیرسیم.»
چرا اقتصاد ایران هنوز وارد ابرتورم نشده است؟
این کارشناس پولی، بخشی از مقاومت اقتصاد ایران در برابر شوکهای شدید را به ظرفیتهای داخلی کشور مربوط دانست. ایران طی سالهای گذشته با تحریم، تهدید و جنگ مواجه بوده، اما به گفته حسینی هاشمی، همچنان توانسته است بخش قابل توجهی از جریان تولید، توزیع کالا و فعالیت اقتصادی خود را حفظ کند.
او به ظرفیتهای داخلی در حوزه تولید، کشاورزی و خدمات و همچنین موقعیت جغرافیایی کشور اشاره کرد. بر این اساس، حتی در صورت ایجاد محدودیت در مسیرهای حملونقل دریایی و هوایی، مسیرهای زمینی و ریلی با کشورهای همسایه میتوانند بخشی از نیازهای تجاری کشور را تأمین کنند؛ هرچند این مسیرها هزینه و زمان بیشتری خواهند داشت.
موتور اصلی تورم در ایران چیست؟
حسینی هاشمی در بخش دیگری از این گفتوگو، رشد نقدینگی و پایه پولی، کسری بودجه دولت و استفاده از منابع بانک مرکزی را از عوامل مهم تورم دانست.
از نگاه او، برای فهم سازوکار تورم باید رابطه میان پول، تولید و سطح عمومی قیمتها را در نظر گرفت. زمانی که حجم پول و نقدینگی با سرعتی بیشتر از ظرفیت تولید اقتصاد افزایش پیدا کند، فشار برای رشد قیمتها بیشتر میشود.
البته به گفته این کارشناس، تحریمها، محدودیتهای تجاری، شوکهای ارزی و جنگ نیز میتوانند بر قیمتها اثرگذار باشند، اما برای کنترل پایدار تورم نمیتوان تنها بر این عوامل تمرکز کرد و باید سراغ ریشههای داخلی و ساختاری اقتصاد رفت.
چرا تورم خوراکیها بیشتر احساس میشود؟
تورم برای همه خانوارها به یک اندازه احساس نمیشود. زمانی که قیمت کالاهای ضروری مانند مواد غذایی، مسکن و حملونقل با سرعت بیشتری افزایش پیدا میکند، فشار اقتصادی بر خانوارهای کمدرآمد و حقوقبگیر افزایش مییابد.
حسینی هاشمی تأکید دارد که سیاستگذار نباید صرفاً به میانگین تورم توجه کند، بلکه ترکیب افزایش قیمتها نیز اهمیت دارد؛ چرا که رشد قیمت کالاهای ضروری مستقیماً هزینه زندگی خانوار را بالا میبرد؛ بنابراین کاهش یا کنترل یک شاخص آماری به تنهایی لزوماً به معنای کاهش فشار اقتصادی بر مردم نیست.
نرخ سود بانکی؛ شمشیر دو لبه
بخش دیگری از این گفتوگو به نرخ سود بانکی اختصاص داشت. زمانی که نرخ سود سپردهها از سرعت افزایش قیمتها عقب بماند، بخشی از مردم برای حفظ ارزش دارایی خود ممکن است به سمت بازارهایی مانند ارز، طلا، مسکن و سایر داراییها حرکت کنند.
حسینی هاشمی معتقد است سیاست نرخ سود میتواند در مدیریت نقدینگی و رفتار پول نقش داشته باشد، اما افزایش نرخ سود از سوی دیگر هزینه تأمین مالی بنگاهها را افزایش میدهد و میتواند فشار بیشتری بر تولید وارد کند.
به این ترتیب، مسئله صرفاً افزایش یا کاهش نرخ سود نیست و سیاستگذار باید میان کنترل تورم و تأمین مالی تولید تعادل ایجاد کند.
تورم چگونه رفتار اقتصادی مردم را تغییر میدهد؟
تورم در نگاه این کارشناس تنها یک شاخص اقتصادی نیست و میتواند رفتار خانوارها را نیز تغییر دهد. وقتی مردم انتظار افزایش قیمتها در آینده را داشته باشند، تمایل آنها به نگهداری پول نقد کاهش پیدا میکند و ممکن است منابع خود را به داراییهایی تبدیل کنند که تصور میکنند ارزش آنها بهتر حفظ خواهد شد.
این رفتار میتواند سرعت گردش پول را افزایش دهد و در ادامه، به تشدید فشار تقاضا و افزایش قیمتها منجر شود.
به همین دلیل، کنترل انتظارات تورمی در کنار سیاستهای پولی و مالی از اهمیت برخوردار است.
چه کسانی بیشتر از تورم آسیب میبینند؟
اثر تورم بر گروههای مختلف اقتصادی یکسان نیست. افرادی که درآمد ثابت دارند یا بخش قابل توجهی از دارایی خود را به شکل پول نقد نگهداری میکنند، معمولاً در برابر کاهش قدرت خرید آسیبپذیرتر هستند.
در مقابل، ارزش اسمی برخی داراییها مانند املاک، سهام، کالاها و سایر داراییهای فیزیکی میتواند همراه با سطح عمومی قیمتها تغییر کند. با این حال، این موضوع به معنای آن نیست که همه صاحبان دارایی الزاماً از تورم منتفع میشوند، چرا که بازده هر دارایی به شرایط بازار و زمان خرید و فروش آن بستگی دارد.
نسخه مهار تورم چیست؟
حسینی هاشمی مهار تورم را نیازمند مجموعهای از اصلاحات میداند و معتقد است نمیتوان با یک تصمیم کوتاهمدت یا سیاست منفرد، تورم مزمن را کنترل کرد.
به گفته او، کنترل کسری بودجه، کاهش وابستگی دولت به منابع بانک مرکزی، اصلاح ناترازی بانکها، کنترل اضافهبرداشت بانکها، ایجاد ثبات در سیاستگذاری اقتصادی و کاهش زمینههای رانت و آربیتراژ باید همزمان دنبال شود.
او در عین حال بر افزایش تولید و سرمایهگذاری تأکید دارد. اقتصادی که ظرفیت تولید آن افزایش پیدا نکند، در بلندمدت نمیتواند به شکل پایدار پاسخگوی رشد تقاضا باشد.
مشکل فقط تورم امروز نیست
یکی از محورهای مهم این گفتوگو، مزمن شدن تورم در اقتصاد ایران است. حسینی هاشمی معتقد است استمرار تورم به مرور زمان تصمیمهای اقتصادی خانوارها و بنگاهها را تغییر میدهد و هزینه بیثباتی را برای اقتصاد افزایش میدهد.
بر همین اساس، سیاستگذار به جای تمرکز صرف بر کنترل مقطعی قیمتها، باید سازوکارهایی را اصلاح کند که به شکل مداوم به رشد نقدینگی، کسری بودجه، ناترازی بانکی و ضعف سرمایهگذاری منجر میشوند.
در این نگاه، فاصله داشتن اقتصاد ایران با «ابرتورم» به معنای نبود بحران تورمی نیست؛ بلکه مسئله اصلی، مهار روندی است که در صورت تداوم عوامل ساختاری، میتواند فشار بیشتری بر قدرت خرید خانوارها و فعالیت اقتصادی وارد کند.
