راز پیام‌های متناقض ترامپ و روبیو | ماجرای مذاکرات محرمانه ایران و آمریکا چیست؟
رویداد۲۴| سایه جنگ از سر ایران و منطقه کنار نرفته، اما نشانه‌هایی از تلاش دو طرف برای جلوگیری از دور تازه درگیری‌ها نیز مشاهده می‌شود. مثلا گزارش اخیر سی‌ان‌ان از مذاکرات محرمانه بین تهران و واشنگتن در شرایطی که حملات نظامی، محاصره دریایی و تهدید‌های متقابل همچنان ادامه دارد، در کنار اظهارات تازه دونالد ترامپ درباره بعید بودن حمله مجدد، بار دیگر احتمال توافق را مورد توجه قرار است. با این حال، مواضع متناقض مقام‌های آمریکایی و شروط سخت ایران نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی چندان هم هموار نیست.
شبکه سی‌ان‌ان در گزارش امروز خود به قلم مصطفی سالم از مذاکرات محرمانه ایران و آمریکا برای دستیابی به توافقی خبر داده که می‌تواند مانع بازگشت جنگ تمام‌عیار شود و زمینه را برای گفت‌و‌گو‌های گسترده‌تر فراهم کند.
اهمیت این گزارش در آن است که از وجود یک چارچوب پیشنهادی برای توافق سخن می‌گوید؛ چارچوبی که قطر با همکاری برخی کشور‌های منطقه از جمله پاکستان، عربستان، مصر و ترکیه در حال انتقال و پیگیری آن است.
بر اساس اطلاعاتی که اکسیوس نیز منتشر کرده، طرح پیشنهادی میانجی‌ها شامل مجموعه‌ای از اقدامات متقابل در یک بازه دو روزه است. در مرحله نخست، آمریکا محاصره دریایی را متوقف و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌کند. در مقابل، تهران دعوت رسمی از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای اعزام بازرسان به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده را مطرح می‌کند. در مرحله بعد، تنگه هرمز بازگشایی می‌شود و سپس مذاکرات هسته‌ای با تمرکز بر ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران از سر گرفته خواهد شد. البته هنوز جزئیات این چارچوب به تأیید رسمی دو طرف نرسیده است.
این تحولات نشان می‌دهد مذاکرات صرفاً در حد تبادل پیام‌های سیاسی باقی نمانده و دست‌کم میانجی‌ها در تلاش‌اند یک نقشه راه عملی برای کاهش تنش تدوین کنند.
حرف حساب ترامپ چیست؟
اظهارات یکشنبه دونالد ترامپ، اما مهم‌ترین نشانه تازه از تمایل کاخ سفید به استفاده از مسیر دیپلماسی است. رئیس‌جمهور آمریکا در پاسخ به پرسشی درباره احتمال بازگشت به حملات نظامی گفت اگر مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند، احتمال حملات مجدد «بسیار پایین» خواهد بود.
ترامپ همچنین در گفت‌و‌گو با برنامه ۶۰ دقیقه شبکه سی‌بی‌اس گفت به دنبال تشدید جنگ نیست. با این حال، او تصمیم خود برای حمله به ایران را همچنان درست دانست و تأکید کرد اگر بار دیگر در موقعیت تصمیم‌گیری قرار بگیرد، باز هم همین انتخاب را خواهد کرد.
این اظهارات را نمی‌توان به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی دانست چراکه ترامپ هم‌زمان هشدار داده است که ارتش آمریکا اهداف زیرساختی دیگری، از جمله پل‌ها، را برای حملات احتمالی شناسایی کرده است.
در سوی دیگر، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، تصویری به‌مراتب بدبینانه‌تر از مذاکرات ارائه کرده است. او یکشنبه گفت نمی‌تواند ادعا کند دو طرف در آستانه یک گشایش بزرگ هستند و مذاکرات تاکنون پیشرفت چندانی نداشته است. روبیو مطالبات ایران را غیرقابل قبول و در مواردی غیرواقع‌بینانه توصیف کرده است.
این اختلاف لحن میان ترامپ و روبیو معنادار است. رئیس‌جمهور آمریکا از احتمال پرهیز از حمله سخن می‌گوید، اما وزیر خارجه‌اش همچنان بر فاصله زیاد دو طرف تأکید دارد. به نظر می‌رسد واشنگتن از یک سو می‌خواهد مسیر توافق را باز نگه دارد و از سوی دیگر با حفظ تهدید نظامی و فشار اقتصادی، تهران را به عقب‌نشینی وادار کند.
بقایی چه پیامی به واشنگتن داد؟
در تهران نیز اظهارات اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، حاوی پیام روشنی برای دولت آمریکا بود. او در واکنش به انتقاد روبیو از مطالبات ایران گفت: «کجای خواسته تهران غیرمنطقی است که آمریکا باید برای شروع مذاکرات، تحریم‌ها و محاصره دریایی و عملیات طرد اقتصادی را متوقف کند؟»
بقایی در نشست خبری امروز خود تأکید کرد طرح دو روزه ایران همچنان روی میز قرار دارد و اگر آمریکا مطالبات تهران را بپذیرد، ظرف دو روز می‌توان زمینه بازگشت امنیت به منطقه و تنگه هرمز را فراهم کرد.
او همچنین حمله آمریکا به ایران در جریان مذاکرات را غیرمنطقی و غیرقانونی خواند و گفت توافق اسلام‌آباد بیش از دو هفته دوام نیاورد. سخنگوی وزارت خارجه با اشاره به شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز تصریح کرد که تهران تفاوتی میان احزاب سیاسی آمریکا قائل نیست و از هر دو طیف آسیب دیده است.
نکته مهم در موضع امروز بقایی این است که تهران همچنان آغاز مذاکرات را به تحقق پیش‌شرط‌های خود گره زده است. به بیان دیگر، ایران حاضر نیست ابتدا امتیاز‌های مهمی مانند بازگشایی تنگه هرمز یا محدود کردن برنامه هسته‌ای را واگذار کند و بعد منتظر اقدام متقابل آمریکا بماند.
این موضع از منظر تهران با توجه به تجربه حملات قبلی در میانه مذاکرات قابل درک است؛ اما از سوی دیگر، پذیرش تمام این شروط از سوی واشنگتن نیز با توجه به اهداف اعلام‌شده آمریکا آسان نخواهد بود.
دیدار ترامپ و نخست‌وزیر قطر؛ آخرین فرصت دیپلماسی؟
یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر دیدار برنامه‌ریزی‌شده ترامپ با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، در کاخ سفید است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نیز قرار است با مقام قطری دیدار کند.
لازم به تاکید است که قطر در هفته‌های اخیر نقش محوری در انتقال پیام‌ها و نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن داشته و نخست‌وزیر قطر نیز تلاش می‌کند ترامپ فرصت بیشتری به دیپلماسی بدهد. اکسیوس گزارش داده است که ونس طی دو هفته گذشته شخصاً درگیر گفت‌و‌گو‌های غیرمستقیم بوده و تقریباً هر روز با نخست‌وزیر قطر در تماس بوده است.
این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، هزینه سیاسی ادامه جنگ برای ترامپ افزایش یافته است. خود او نیز پذیرفته که جنگ ایران یکی از عوامل شکست حزب جمهوری‌خواه بوده است؛ بنابراین رئیس‌جمهور آمریکا برای خروج از جنگ بدون پرداخت هزینه‌های بیشتر انگیزه دارد؛ هرچند نمی‌خواهد این خروج به شکل عقب‌نشینی در برابر تهران تعبیر شود.
توافق نزدیک است یا خطر بازگشت جنگ همچنان جدی است؟
واقعیت این است که هم نشانه‌های امیدبخش برای توافق وجود دارد و هم دلایل جدی برای بدبینی. از یک طرف، ادامه میانجیگری قطر، تدوین چارچوب دو روزه، اظهارات ترامپ و تمایل دو طرف به جلوگیری از یک جنگ پرهزینه‌تر نشان می‌دهد پنجره دیپلماسی هنوز بسته نشده است.
از طرف دیگر، اختلاف بر سر سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران، میزان و نحوه رفع تحریم‌ها، محاصره دریایی، کنترل تنگه هرمز و تضمین جلوگیری از حملات مجدد همچنان پابرجاست. سی‌ان‌ان نیز در گزارش خود تأکید کرده که تهران نگران است پس از واگذاری اهرم‌های فشار، بار دیگر هدف حمله قرار بگیرد و در موقعیت ضعیف‌تری قرار داشته باشد. در واشنگتن هم پذیرش توافقی که بدون امتیاز جدی هسته‌ای از سوی ایران به پایان جنگ منجر شود، آسان نیست.
از سوی دیگر، حمله گزارش‌شده به مناطقی در جزیره قشم و حوادث دریایی در اطراف تنگه هرمز نشان می‌دهد آتش‌بس و توقف درگیری‌ها هنوز به ثباتی قابل اتکا تبدیل نشده است. ادامه چنین حوادثی می‌تواند هر لحظه روند میانجیگری را مختل کند.
در مجموع، نمی‌توان از توافق قریب‌الوقوع سخن گفت، اما احتمال رسیدن به یک تفاهم اولیه برای جلوگیری از بازگشت جنگ نیز جدی‌تر از گذشته شده است. شاید واقع‌بینانه‌ترین سناریو در شرایط فعلی نه توافق جامع و نهایی، بلکه یک تفاهم مرحله‌ای باشد که ابتدا محاصره و تهدید‌های نظامی را کاهش دهد، امنیت تنگه هرمز را به وضعیت قابل قبول بازگرداند و سپس مذاکرات دشوار هسته‌ای را از سر بگیرد.
مسئله اصلی این است که آیا ترامپ حاضر است برای رسیدن به توافق، بخشی از فشار‌های خود را کنار بگذارد و آیا تهران نیز می‌تواند بدون احساس از دست دادن اهرم‌های امنیتی خود، وارد یک مصالحه مرحله‌ای شود؟ پاسخ این دو پرسش تعیین می‌کند که تحولات روز‌های آینده به سمت توافق پیش خواهد رفت یا بار دیگر سایه جنگ بر منطقه سنگین‌تر خواهد شد.
