هرمز در آستانه توافق؛ آیا محاصره بنادر ایران برداشته میشود؟
رویداد۲۴| تحولات تازه از نزدیکشدن تهران و واشنگتن به یک توافق موقت بر سر تنگه هرمز خبر میدهد؛ توافقی که در صورت نهاییشدن میتواند به بازگشت کشتیرانی تجاری و لغو محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا منجر شود. با این حال، همزمان با این نشانههای دیپلماتیک، تنشهای منطقهای همچنان بالاست و پیمان دفاعی جدید عربستان، پاکستان و ترکیه و هشدارهای ریاض نشان میدهد خاورمیانه هنوز با یک بحران امنیتی جدی روبهروست.
چراغ سبز واشنگتن برای پایان محاصره
مهمترین خبر در ۲۴ ساعت گذشته، اظهارات یک مقام آمریکایی به رویترز است. او گفته مذاکرات ایران و عمان درباره ترتیبات تنگه هرمز پیشرفت کرده و واشنگتن انتظار دارد توافقی بهزودی اعلام شود. بر اساس این روایت، هدف توافق، بازگشت کشتیرانی تجاری بدون مانع در تنگه هرمز است و اگر توافق اجرا شود، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا محاصره بنادر ایران یکی از مهمترین ابزارهای فشار واشنگتن در هفتههای اخیر بوده است. آمریکا از ۱۴ ژوئیه اجرای محاصره دریایی بنادر، پایانههای نفتی و مناطق ساحلی ایران را آغاز کرده بود؛ اقدامی که عملاً صادرات و واردات دریایی ایران را با محدودیت جدی مواجه کرد.
اکنون همان مسیری که زمانی به تشدید تقابل نظامی منجر شده بود، به محور اصلی مذاکرات برای کاهش تنش تبدیل شده است: هرمز در برابر رفع محاصره.
توافقی که هنوز روی کاغذ نیامده
در روزهای گذشته گزارشهای متعددی درباره جزئیات توافق احتمالی منتشر شده است. آکسیوس پیشتر گزارش داده بود که تهران، واشنگتن و مسقط به یک توافق موقت نزدیک شدهاند؛ توافقی حدوداً ۶۰ روزه که میتواند راه را برای بازگشایی تنگه و ازسرگیری گفتوگوهای گستردهتر درباره پرونده هستهای ایران باز کند.
از سوی دیگر، رویترز گزارش داده ایران و عمان بر سر مختصات یک مسیر کشتیرانی در تنگه به تفاهم رسیدهاند. وزارت خارجه ایران نیز اعلام کرده بود که مختصات جغرافیایی مسیر عبور مشخص شده و بیانیه مشترک در حال نهاییشدن است، هرچند تأکید کرده بود توافق تهران و مسقط بهتنهایی تضمینکننده امنیت تنگه نیست؛ بنابراین آنچه فعلاً قطعی به نظر میرسد، پیشرفت مذاکرات ایران و عمان و تلاش برای ایجاد یک مسیر مشخص و امن کشتیرانی است؛ اما هنوز نمیتوان از توافق نهایی و اجراییشده ایران و آمریکا سخن گفت.
دعوای اصلی بر سر مدیریت هرمز است
مسئله فقط بازشدن تنگه نیست. اختلاف اصلی بر سر این است که پس از توافق، چه سازوکاری بر عبور کشتیها حاکم باشد.
تهران طی ماههای گذشته بر نقش خود و عمان در مدیریت امنیت تنگه تأکید کرده است. در مقابل، واشنگتن با هر ترتیبی که به ایران اختیار یکجانبه برای تعیین مسیر یا دریافت پول از کشتیها بدهد، مشکل دارد.
رویترز پیشتر گزارش داده بود که در طرحهای مورد مذاکره، ایران خواستار نقش پررنگتری در کنترل تردد ورودی به تنگه بوده است. همچنین تهران پیشتر موضوع دریافت عوارض از کشتیها را مطرح کرده بود؛ موضوعی که واشنگتن با آن مخالفت کرده است.
در همین حال، گزارش آکسیوس از احتمال توافق موقت ایران و عمان با نظارت مشترک بر تنگه و عبور کشتیها بدون دریافت عوارض حکایت دارد. این بخش، اما همچنان در سطح گزارش منابع دیپلماتیک است و هنوز متن رسمی توافق منتشر نشده است.
از سوی دیگر، پارلمان ایران نیز در حال بررسی طرحی برای ممنوعیت عبور کشتیهای آمریکایی، اسرائیلی و دیگر کشتیهای «متخاصم» از تنگه هرمز است؛ اقدامی که نشان میدهد حتی در صورت پیشرفت مذاکرات، اختلاف بر سر حدود اختیارات ایران در تنگه همچنان جدی خواهد بود.
پیام سپاه؛ روایت متفاوت از یک توافق احتمالی
در داخل ایران نیز نشانههایی از تلاش برای شکلدادن به روایت سیاسی توافق دیده میشود. سپاه پاسداران در بیانیهای، «تفاهمنامه حاصلشده» را نشانه تسلیم آمریکا در برابر واقعیتهای میدانی توصیف کرده است.
اما یک نکته مهم وجود دارد و آن این که در متن بیانیه، مشخص نشده منظور دقیقاً کدام تفاهمنامه است. این ابهام در شرایطی اهمیت دارد که همزمان مذاکرات ایران و عمان درباره هرمز جریان دارد و از سوی دیگر، تهران و واشنگتن همچنان بر سر اجرای تفاهمهای قبلی اختلاف دارند.
در واقع، به نظر میرسد اکنون دو روایت همزمان در حال شکلگیری است: در واشنگتن، توافق احتمالی بهعنوان نتیجه فشار برای بازگشت کشتیرانی آزاد و پایان تهدید علیه کشتیها معرفی میشود و در تهران، همان روند میتواند بهعنوان عقبنشینی آمریکا از محاصره و پذیرش نقش ایران در هرمز ارائه شود.
منطقه هنوز زیر سایه بحران است
اگرچه مسیر دیپلماسی باز شده، اما فضای منطقه به هیچ وجه آرام نیست. عربستان سعودی روز جمعه اعلام کرد انتظار حملات هماهنگ از سوی گروههای مسلح همسو با ایران از شمال و جنوب این کشور را دارد. این هشدار در شرایطی مطرح شد که ریاض، ترکیه و پاکستان یک توافق دفاعی مشترک در مکه امضا کردند.
این توافق سهجانبه را نمیتوان صرفاً یک تحول جانبی دانست. شکلگیری یک چارچوب دفاعی میان سه کشور مهم منطقه، آن هم در میانه جنگ ایران و آمریکا، نشان میدهد کشورهای منطقه خود را برای دورهای طولانیتر از بیثباتی آماده میکنند.
رویترز گزارش داده این پیمان با هدف بازدارندگی در برابر تهدیدهای منطقهای شکل گرفته، هرچند طرفهای آن تأکید کردهاند که علیه کشور مشخصی طراحی نشده است.
در طرف دیگر، تهران نیز هشدار داده در صورت حمله جدید آمریکا، کشورهای خلیج فارس ممکن است هدف پاسخ ایران قرار گیرند. به این ترتیب، حتی در حالی که مذاکره درباره هرمز پیش میرود، خطر گسترش جنگ به سایر کشورهای منطقه همچنان پابرجاست.
چرا هرمز به نقطه پایان جنگ تبدیل شده است؟
تنگه هرمز در ماههای گذشته از یک مسیر کشتیرانی به مهمترین اهرم چانهزنی دو طرف تبدیل شده است. از نگاه ایران، کنترل امنیت این آبراه یک ابزار راهبردی برای فشار بر آمریکا و تأمین منافع تهران است. از نگاه واشنگتن، اختلال در عبور کشتیها و نفتکشها تهدیدی برای اقتصاد جهانی و امنیت انرژی محسوب میشود.
اهمیت این تنگه فقط به ایران و آمریکا محدود نیست. حدود یکپنجم نفت جهان و حجم بزرگی از محمولههای گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور میکند و اختلال در آن مستقیماً بازار انرژی و تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد.
به همین دلیل، آمریکا از یک سو برای بازگشایی هرمز فشار نظامی وارد کرده و از سوی دیگر اکنون حاضر است در صورت اجرای تعهدات ایران، محاصره بنادر این کشور را بردارد.
آیا این بار توافق دوام میآورد؟
بزرگترین پرسش همین است. تجربه ماههای گذشته نشان داده هر بار که تهران و واشنگتن به یک تفاهم نزدیک شدهاند، اختلاف بر سر نحوه اجرای آن دوباره بحران را شعلهور کرده است. در ماه ژوئیه نیز تفاهمی برای پایان جنگ و بازگشایی هرمز شکل گرفته بود، اما با ازسرگیری حملات و اختلاف بر سر تردد کشتیها، روند توافق متوقف شد.
اکنون تفاوت مهم این است که هر دو طرف انگیزه بیشتری برای خروج از چرخه جنگ دارند. آمریکا با جنگی طولانی و پرهزینه روبهروست و ترامپ نیز با معضل یافتن یک مسیر خروج از درگیری مواجه شده است. رویترز در تحلیل خود از وضعیت فعلی ترامپ، جنگ ششماهه ایران را یک معضل فزاینده برای رئیسجمهور آمریکا توصیف کرده است.
در تهران نیز ادامه جنگ هزینههای اقتصادی و امنیتی سنگینی دارد و دولت مسعود پزشکیان همچنان بر اهمیت دیپلماسی تأکید میکند. رویترز گزارش داده پزشکیان در روزهای اخیر از ادامه گفتوگو با آمریکا دفاع کرده و دیپلماسی را مسیر مؤثرتری نسبت به جنگ دانسته است.
هرمز؛ آغاز پایان جنگ یا آتشبس موقت؟
در مجموع، نشانههای فعلی بیش از هر زمان دیگری از نزدیکشدن به یک توافق محدود برای مدیریت تنگه هرمز حکایت دارد؛ توافقی که میتواند نخستین گام برای کاهش تنش ایران و آمریکا باشد، نه لزوماً پایان اختلافات دو کشور.
اگر توافق اجرایی شود، بازگشت کشتیرانی تجاری و لغو محاصره بنادر ایران میتواند نخستین نشانه ملموس کاهش تنش باشد. اما پروندههای بزرگتر، از تحریمها و برنامه هستهای تا حضور نظامی آمریکا در منطقه و آینده امنیت خلیج فارس، همچنان روی میز خواهند ماند.
به همین دلیل، سؤال اصلی دیگر فقط این نیست که «هرمز باز میشود یا نه؟»؛ مسئله مهمتر این است که آیا تهران و واشنگتن میتوانند همین توافق محدود را به نقطه شروعی برای یک آتشبس پایدار و سپس مذاکرهای گستردهتر تبدیل کنند یا بار دیگر اختلاف بر سر اجرای توافق، منطقه را به چرخه حمله و پاسخ بازمیگرداند.
