آیا هواپیماها در آسمان ایران «ذهنی» هدایت می‌شوند؟ | کارشناس هوانوردی: رادار جایگزین داریم؛ پروازها ایمن است

رویداد۲۴ | امیرحسین جعفری- اظهارات فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، درباره وضعیت رادارهای کشور پس از جنگ چهل روزه، به یکی از پرسروصداترین موضوعات ساعات اخیر تبدیل شده است. صادق دیشب در یک گفت‌وگوی خبری از شبکه ۶ صداوسیما، با اشاره به آسیب‌دیدگی زیرساخت‌های ناوبری هوایی گفت رادارها دچار مشکل شده‌اند و همکاران بخش ناوبری با «روش پروسیجرال» هدایت پروازها را انجام می‌دهند.

اما این اظهارات به سرعت با تیترهای خبری دیگری در رسانه‌ها بازنشر شد. بسیاری از رسانه‌ها از قول وزیر نوشتند که او گفته «رادار نداریم و مجبوریم پروازها را به‌صورت ذهنی هدایت کنیم». همین برداشت در فضای مجازی و برخی سایت‌های خبری خارج از کشور بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد و با طعنه‌های رسانه‌ای گره خورد. از سوی دیگر، این اظهارات باعث نگرانی برخی مسافران و مخاطبان پروازها نیز شده است.

وزیر چه گفت؟

صادق در گفتگوی ویژه خبری دیشب تصریح کرد بخش‌هایی از زیرساخت‌های فرودگاهی، از جمله ترمینال‌ها، رادارها و برج‌های مراقبت، آسیب دیده‌اند و بازسازی آنها به دلیل نیاز به تجهیزات تخصصی و منابع مالی، زمان‌بر خواهد بود. او در تشریح دلیل کاهش ظرفیت پروازی گفت : یکی از نخستین اتفاقات در حوزه هوایی کشور، بسته شدن حوزه هوایی و آسمان بود که یکی از مهم‌ترین خسارت‌ها محسوب می‌شود؛ نه فقط به دلیل توقف پروازهای داخلی، بلکه به دلیل توقف پروازهای عبوری از آسمان ایران و زنجیره مشاغلی که به‌خصوص در حوزه گردشگری به آن وابسته است. 

صادق افزود: رادارهای فرودگاه‌های غیرنظامی، باند فرودگاه‌ها و حتی در اواخر جنگ برج‌های مراقبت که نماد توسعه فرودگاهی هستند، مورد حمله قرار گرفتند. 

وی ادامه داد: در این جنگ بیش از ۱۰۰ پرنده و هواپیما از دست رفت و بیش از ۲۵ فرودگاه غیرنظامی مورد حمله قرار گرفت. 

وزیر راه در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به کلیت خسارت‌های جنگی، گفته بود در جریان جنگ ۹۸ نقطه از زیرساخت‌های حمل‌ونقل کشور هدف قرار گرفته است.

مهمترین بخش صحبت های صادق جایی بود که گفت:«با توجه به آنکه رادارها مشکل پیدا کرده... همکاران در حوزه ناوبری پروسیجرال ناوبری هواپیما را انجام می‌دهند. یعنی اگر در یک ساعت سی هواپیما می‌توانست نشست و برخاست کند، الان ده تا می‌شود، چون باید موضوعات امنیتی و ایمنی را هم رعایت کنیم...»

کاپیتان شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشور، نیز در این‌باره گفته است: «تمامی پروازها بر اساس ضوابط، استانداردهای ایمنی و اطلاعیه‌های رسمی هوانوردی انجام خواهد شد و حفظ ایمنی و امنیت پروازها همچنان در اولویت اصلی سازمان هواپیمایی کشوری قرار دارد.»

آسیب چقدر گسترده بود؟

روایت‌های مقامات مختلف درباره دامنه خسارت‌ها یکدست نیست، اما همگی بر وجود آسیب واقعی به شبکه راداری تأکید دارند. فرزانه صادق در گفت‌وگوی دیگری اعلام کرد رادارهای فرودگاه‌های غیرنظامی، باندها و برخی برج‌های مراقبت هدف حمله قرار گرفتند و بیش از ۲۵ فرودگاه غیرنظامی در جریان جنگ آسیب دیدند.

از سوی دیگر، کاپیتان شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشور، نیز تأیید کرد که فرودگاه‌ها، برج‌های مراقبت، تجهیزات راداری و شماری از هواپیماها در جریان حملات آسیب دیدند، هرچند رقم دقیقی از میزان خسارت اعلام نکرد. پیش‌تر مقصود اسعدی‌سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی، از زیانی در حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برای صنعت هوانوردی طی دوران جنگ خبر داده بود.

در مقابل، برخی مقامات بر آماده‌بودن زیرساخت‌ها از نظر فنی برای ازسرگیری پروازها تأکید کرده‌اند. رضایی، از مسئولان مرتبط با پیگیری خسارات هوایی، در اظهاراتی که پایگاه اکوایران بازتاب داده، گفته زیرساخت‌های هوانوردی کشور، از جمله فرودگاه‌ها و سامانه‌های راداری، از توان لازم برای برقراری مجدد پروازها برخوردارند و از نظر فنی مانعی وجود ندارد.

«رادار نداریم» یعنی چه؟ توضیح فنی ماجرا

بیشتر بخوانید: ایران فقط ۸ رادار هواشناسی فعال دارد؛ جنگ و تحریم چه بلایی سر هواشناسی آورد؟

آنچه در میان این جنجال کمتر به آن پرداخته شده، تفاوت میان نبود کامل رادار و کاهش کارایی شبکه راداری است. رادار کنترل ترافیک هوایی معمولاً از دو جزء اصلی تشکیل می‌شود: رادار اولیه که با بازتاب امواج، موقعیت هواپیما را بدون نیاز به ترانسپوندر نشان می‌دهد و رادار ثانویه SSR/Mode-S که با دریافت سیگنال از ترانسپوندر هواپیما، هویت و ارتفاع پرواز را نیز مخابره می‌کند. آسیب به آنتن، فرستنده-گیرنده، پردازشگر یا لینک انتقال داده هر یک از این اجزا می‌تواند بخشی از پوشش راداری را مختل کند، بدون آنکه لزوماً کل شبکه از کار بیفتد.

در چنین شرایطی، کنترلرهای ترافیک هوایی به کنترل پروسیجرال یا رویه‌ای روی می‌آورند؛ روشی که در آن، برخلاف کنترل راداری که موقعیت لحظه‌به‌لحظه هواپیما روی صفحه نمایش دیده می‌شود، کنترلر بر اساس برنامه پرواز، گزارش خلبان از موقعیت و ارتفاع و محاسبات زمانی-مکانی از پیش تعیین‌شده کار می‌کند.

این روش نزد سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری (ایکائو) استاندارد و شناخته‌شده است و سال‌هاست در مناطقی مانند اقیانوس‌ها که پوشش راداری وجود ندارد، به کار می‌رود؛ اما به فاصله ایمنی محافظه‌کارانه‌تری نیاز دارد و ظرفیت گردش پرواز را به‌طور محسوسی پایین می‌آورد که در مورد فرودگاه‌های ایران، از حدود ۳۰ به حدود ۱۰ پرواز در ساعت کاهش یافته است.

از سوی دیگر چند منبع آگاه به رویداد۲۴ گفته‌اند که کاهش رادارها، ایراد فنی و ایمنی برای پروازها ایجاد نکرده و صرفا تعداد پروازها را کاهش داده است.به بیان دیگر، عبارت «رادار نداریم» که در برخی بازنشرها به وزیر نسبت داده شد، باید این‌گونه اصلاح شود که پوشش و ظرفیت کنترل راداری کاهش یافته و تنها بخشی از سیستم راداری از کار افتاده است.

پیش از جنگ، ایران دارای شبکه‌ای از رادار‌های اولیه و ثانویه در فرودگاه‌های تهران، مشهد، اصفهان و شیراز بود و در خرداد ۱۴۰۴ نخستین رادارفرودگاهی تمام‌بومی از نوع MSSR Mode-S با همکاری شرکت فرودگاه‌ها و دانشگاه صنعتی اصفهان در فرودگاه آبادان به بهره‌برداری رسیده بود. آنچه اکنون محل مناقشه است، نه فقدان کامل این زیرساخت، بلکه میزاندقیق آسیب، سرعت بازسازی آن با توجه به تحریم‌ها، و اینکه آیا کاهشظرفیت فعلی صرفاً یک اقدام احتیاطی موقت است یا نشانه‌ای از بحران عمیق‌تر در ناوگان ناوبری هوایی کشور.

آیا خلبان ها در حریم هوایی ایران، ذهنی رانندگی می کنند؟

محمود مهران‌پور، کارشناس صنعت هوانوردی در گفت‌و‌گو با رویداد۲۴ می گوید: «سیستم‌های هوانوردی، سیستم‌های چندگانه و چندلایه هستند. سیستم‌های هوانبردی تک موردی نیست. اگر یک لایه از آنها صدمه ببیند، که در این مورد خاص هم صدمه دیده‌اند، سیستم‌های جایگزین انتخاب شده‌اند.»

به گفته مهران‌پور، ایمنی هوایی ما مخدوش نشده است. سیستم‌های موجود، ایمنی پرواز و مسافر را تضمین می‌کند. ایستگاه‌های زمینی یک نمونه از رادارهاییست که مورد استفاده خلبان است. 

او می گوید: رادار‌هایی که آمریکا و اسراییل در طول جنگ مورد هدف قرار داده اند، دارای رادار‌های جایگزین بوده اند. البته به قوت رادار‌های قبلی نیست، اما اینطور نیست که رادار نداشته باشیم. 

این کارشناس هوانوردی می‌گوید: به عقیده من خانم وزیر باید با توجه به حساسیت ماجرا، دقت بیشتری در انتخاب کلمات می‌کردند. در رادار‌ها نیز دسته‌بندی‌های مختلفی وجود دارد و باید مشخص شود کدامیک از آنها مدنظر وزیر است. هواپیما‌ها مجهز به جی.پی.اس هستند و با استفاده از ماهواره‌ها مسیرخود را پیدا می‌کنند. وزیر در این صحبت می‌خواست از همکاران تشکر کند که با این شرایط پرواز می‌کنند. تعداد پرواز‌ها با توجه به مسأله ضعف رادار‌ها کاهش پیدا کرده، اما پرواز‌های فعلی، ایمن هستند.»