جنگ تمام شود، بحران اقتصادی تازه شروع میشود؟
رویداد۲۴| روزنامه اعتماد در گزارشی با عنوان «چرا فردای بعد از جنگ، سختتر از امروز جنگ است؟» به بررسی وضعیت اقتصاد ایران پس از پایان احتمالی درگیریها پرداخته و نوشته است که حتی اگر جنگ در یک روز متوقف شود، هزینههای اقتصادی آن همچنان ادامه خواهد داشت.
این روزنامه با اشاره به آسیبهای واردشده به زیرساختها و فعالیتهای اقتصادی تاکید کرده است که پس از توقف جنگ، تعمیر تأسیسات، بازگشت تولید به شرایط عادی، احیای مسیرهای تجاری و تأمین منابع مالی برای بازسازی، به مسائل اصلی اقتصاد ایران تبدیل خواهند شد.
بر اساس این گزارش، دشواری این مرحله برای ایران از آن جهت بیشتر است که اقتصاد کشور پیش از آغاز جنگ نیز با مجموعهای از مشکلات ساختاری از جمله تحریم، تورم، ناترازی انرژی، کمبود سرمایهگذاری و محدودیت در انتقال پول روبهرو بوده است.
تجارت خارجی ایران ۳۵ درصد کوچکتر شده است
اعتماد در ادامه به اظهارات رئیسجمهور درباره کاهش ۳۵ درصدی تجارت خارجی ایران در نتیجه تحریمها و محاصره اشاره کرده و نوشته است که این رقم نشان میدهد بخشی از ظرفیت اقتصادی کشور حتی پیش از آغاز بازسازی از بین رفته است.
از نگاه این روزنامه، بازسازی پس از جنگ نباید تنها به تعمیر پالایشگاه، نیروگاه، جاده یا ساختمان محدود شود؛ چراکه پرسش مهمتر این است که اقتصاد ایران چگونه قرار است منابع مالی و تجهیزات مورد نیاز برای این بازسازی را تأمین کند.
در چنین شرایطی، نفت همچنان مهمترین منبع درآمدی ایران خواهد بود، اما مسئله تنها میزان فروش نفت نیست. به نوشته اعتماد، فروش نفت زمانی میتواند به بازسازی اقتصاد کمک کند که امکان حمل، بیمه، دریافت پول و استفاده از درآمد آن برای واردات تجهیزات و سرمایهگذاری نیز وجود داشته باشد.
مشکل فقط فروش نفت نیست؛ مشکل انتقال پول است
این گزارش با اشاره به تحریمهای جدید آمریکا علیه شعب اماراتی بانک مصر، این اقدام را نمونهای از تلاش واشنگتن برای هدف قرار دادن مسیرهای مالی مرتبط با ایران دانسته است.
بر اساس ادعای مقامهای آمریکایی، این شعب طی حدود دو سال و نیم نزدیک به ۱.۸ میلیارد دلار تراکنش برای بیش از ۱۰۰ شرکت مشکوک به ارتباط با شبکه بانکی سایه ایران پردازش کردهاند و اکنون با محدودیت در دسترسی به بانکداری کارگزاری دلاری آمریکا روبهرو شدهاند.
اعتماد معتقد است اهمیت این پرونده فراتر از یک تحریم بانکی دیگر است؛ چراکه نشان میدهد فشار آمریکا تنها متوجه فروشندگان نفت و شرکتهای ایرانی نیست و کانالهایی را نیز هدف قرار میدهد که درآمدهای حاصل از تجارت از طریق آنها جابهجا میشوند؛ بنابراین حتی در صورت کاهش درگیری نظامی، بازگرداندن مسیرهای مالی به شرایط عادی میتواند بسیار دشوار باشد.
ایران در مذاکرات آینده چه میخواهد؟
در بخش دیگری از این گزارش، این پرسش مطرح شده که ایران در مذاکرات احتمالی آینده دقیقاً چه نوع کاهش تحریمی را باید دنبال کند.
به نوشته اعتماد، بحث تحریمها در ایران اغلب به میزان فروش نفت محدود شده، در حالی که برای اقتصاد پس از جنگ، امکان استفاده از درآمد نفت، بیمه، کشتیرانی، انتقال پول و واردات تجهیزات نیز اهمیت اساسی دارد.
این روزنامه تاکید کرده است که رفع تحریم یک شرکت زمانی ارزش واقعی اقتصادی دارد که در نهایت یک بنگاه ایرانی بتواند معامله کند، پول خود را دریافت کند، تجهیزات وارد کند و فعالیت اقتصادی خود را توسعه دهد.
از این منظر، فاصله میان «اعلام رفع تحریم» و بازگشت واقعی بانکها، بیمهگران و سرمایهگذاران به اقتصاد ایران میتواند قابل توجه باشد.
چین قرار نیست به تنهایی اقتصاد ایران را بازسازی کند
اعتماد در ادامه نسبت به این تصور که پس از جنگ سرمایهگذاران خارجی به سرعت وارد ایران خواهند شد نیز هشدار داده است.
این روزنامه با اشاره به نقش چین در اقتصاد ایران نوشته است که چین مهمترین شریک اقتصادی ایران و خریدار اصلی نفت کشور است، اما شرکتهای چینی برای بازسازی اقتصاد ایران ایجاد نشدهاند و تصمیم آنها همچنان بر اساس سودآوری و میزان ریسک پروژهها خواهد بود.
بر این اساس، ایران نمیتواند برنامه بازسازی خود را بر این فرض بنا کند که چین یا هر کشور دیگری حاضر است برای حفظ روابط سیاسی با تهران هر هزینهای را بپردازد.
این موضوع درباره هند، ترکیه، عراق و دیگر کشورهای منطقه نیز صادق است.
وابستگی به چند مسیر تجاری؛ یک آسیب دیگر
در این گزارش همچنین به اهمیت امارات متحده عربی به عنوان یکی از مسیرهای اصلی تجارت و انتقال پول ایران اشاره شده است.
اعتماد نوشته است که امارات، چین و ترکیه در مجموع نزدیک به سهچهارم واردات کالایی ایران را تأمین میکنند و کاهش تجارت خارجی، در کنار وابستگی به تعداد محدودی مسیر تجاری، آسیبپذیری اقتصاد ایران را افزایش میدهد.
از نگاه این روزنامه، اقتصاد پس از جنگ برای تأمین تجهیزات، مواد اولیه، حملونقل و انتقال پول نمیتواند همچنان به چند دروازه محدود وابسته باشد.
اگر تحریمها کم شود، دولت با درآمد جدید چه میکند؟
گزارش اعتماد در عین حال تمام مشکلات اقتصاد ایران را به تحریم و فشار خارجی نسبت نمیدهد و بخش مهمی از مسئولیت را متوجه سیاستگذاری داخلی میداند.
این روزنامه میپرسد اگر بخشی از تحریمها کاهش پیدا کند و درآمد نفت افزایش یابد، دولت با منابع جدید چه خواهد کرد؟
به نوشته اعتماد، تجربه ایران نشان داده است که افزایش درآمد نفتی در برخی دورهها به سرعت به افزایش واردات و هزینههای جاری منجر شده است. تکرار این الگو پس از جنگ میتواند فرصتی را که باید صرف بازسازی ظرفیت تولید و زیرساختهای حیاتی شود، از بین ببرد.
پیشنهاد مطرحشده در این گزارش، اختصاص بخشی از درآمد اضافی ناشی از کاهش تنش به بازسازی زیرساختهای حیاتی و جلوگیری از مصرف آن در هزینههای جاری است.
همهچیز را نمیتوان همزمان ساخت
اعتماد همچنین تاکید کرده است که بازسازی پس از جنگ ناگزیر با اولویتبندی همراه خواهد بود.
در این میان، حوزههایی مانند انرژی، آب، حملونقل و زیرساخت صنعتی باید در اولویت قرار بگیرند؛ زیرا مستقیماً بر تولید و زندگی روزمره مردم اثر میگذارند.
به نوشته این روزنامه، سیاست اقتصادی فقط تصمیم درباره این نیست که چه پروژهای ساخته شود؛ گاهی تصمیم مهمتر این است که چه پروژهای فعلاً ساخته نشود.
سرمایه ایرانیان خارج از کشور هم به اعتماد نیاز دارد
در بخش دیگری از این گزارش، موضوع بازگشت سرمایه ایرانیان خارج از کشور مطرح شده است.
اعتماد معتقد است سرمایه صرفاً با دعوت رسمی به کشور بازنمیگردد و صاحبان سرمایه پیش از هر چیز درباره امنیت مالکیت، ثبات مقررات، امکان انتقال پول و آینده سرمایهگذاری خود تصمیم میگیرند.
به این ترتیب، بخشی از مشکلات بازسازی اقتصاد پس از جنگ نه در خارج از ایران، بلکه در داخل کشور قابل حل است.
این روزنامه تاکید کرده است که تحریم و جنگ واقعاً به اقتصاد ایران آسیب زدهاند، اما بیثباتی مقررات، ناترازیهای مزمن، تغییرات مداوم در تصمیمگیری و ضعف محیط سرمایهگذاری را نمیتوان صرفاً به فشار خارجی نسبت داد.
صورتحساب جنگ از همین حالا نوشته میشود
اعتماد در پایان گزارش خود تاکید کرده است که اقتصاد پس از جنگ فقط با مسئله پول مواجه نیست، بلکه با مجموعهای از تصمیمهای دشوار روبهرو خواهد بود: کدام زیرساخت باید زودتر بازسازی شود؟ درآمدهای جدید کجا هزینه شود؟ در مذاکرات کدام محدودیت اقتصادی باید در اولویت رفع قرار گیرد و کدام مشکلات تنها با تصمیمهای داخلی قابل حل است؟
بر اساس این تحلیل، حتی ممکن است پایان جنگ یک لحظه مشخص نداشته باشد و ابتدا با کاهش حملات، سپس شکلگیری ترتیبات موقت و در نهایت حرکت تدریجی به سمت ثبات همراه شود.
اما یک نکته روشن است: اقتصاد نمیتواند منتظر پایان کامل بحران بماند.
این روزنامه با اشاره دوباره به کاهش ۳۵ درصدی تجارت خارجی و فشار بر مسیرهای بانکی و تجاری، نتیجه گرفته است که هزینه جنگ فقط در تخریب ساختمانها و زیرساختها خلاصه نمیشود و بخش مهمتر صورتحساب، کاهش توان اقتصاد برای تولید ثروت است.
در نهایت، اگر منابع بازسازی دوباره از مسیر نفت، بودجه دولت و فشار بر مردم تأمین شود، ممکن است جنگ متوقف شود، اما هزینههای اقتصادی آن سالها ادامه پیدا کند. از نگاه اعتماد، بازسازی واقعی زمانی آغاز میشود که هدف فقط ساختن دوباره تأسیسات تخریبشده نباشد، بلکه توان اقتصاد ایران برای تولید ثروت، جذب سرمایه و بازگشت به تجارت عادی نیز احیا شود.
