دستور مستقیم زاکانی است | دو هفته اعتراض کردیم، هیچ اتفاقی نیفتاد

رویداد۲۴ | منیره چگینی: نمایشگاه «ایران پیشرو» یا سیتکس ۲۰۲۶ قرار بود از ۲۶ تا ۲۹ آبان در محل نمایشگاههای بینالمللی برج میلاد برگزار شود. با این حال، همزمان با برگزاری این رویداد، کانتینرها و سازههای فلزی در محوطه برج آزادی مستقر شدند و یک ربات غولپیکر نیز در این محدوده به نمایش درآمد.
انتشار تصاویر مربوط به این اتفاق، واکنش فعالان میراث فرهنگی و کاربران شبکههای اجتماعی را به دنبال داشت. پرسش اصلی این بود که چرا برای معرفی یک رویداد فناورانه که محل برگزاری آن برج میلاد اعلام شده بود، از محوطه یکی از مهمترین آثار معماری معاصر ایران استفاده شده و چه نهادی مجوز چنین اقدامی را صادر کرده است؟
این در حالی است که بنیاد رودکی و مدیریت مجموعه برج آزادی از این تصمیم مطلع نبودهاند و قراردادی برای استفاده از محوطه منعقد نشده است.
متولی برج آزادی: در جریان تصمیمگیری نبودیم
یکی از مسئولان مجموعه فرهنگی هنری برج آزادی در گفتوگو با رویداد۲۴، با اشاره به ابهامات موجود درباره نحوه استقرار تجهیزات در محوطه این مجموعه، از بیاطلاعی مدیریت مجموعه از روند تصمیمگیری و اجرای این برنامه خبر داد.
این مقام مسئول تأکید کرد که مسئولان برج آزادی در جریان جزئیات تصمیمگیری نبودهاند و پیگیری موضوع نیز از سوی آنها در حال انجام است هرچند تاکنون از سوی مدیران شهرداری ومیراث فرهنگی بی پاسخ مانده است.
او با انتقاد از بیتوجهی به اعتراضها و پیگیریهای صورتگرفته درباره استقرار این تجهیزات گفت: «الان دو هفته است که این تجهیزات آنجا هستند. این همه خبرنگار، این همه میراث فرهنگی و همه جا هم پیگیر بودند. نامه زدهاند و موضوع را دنبال کردهاند، اما چه اتفاقی افتاد؟ هیچ اتفاقی نیفتاده است.»
این مسئول در ادامه با انتقاد از نحوه پیشبرد تصمیمات در شهرداری تهران اظهار کرد که ظاهراً تصمیمگیری برای این اقدام از سوی شهرداری انجام شده و حتی در پاسخ به اعتراضها، نام شهردار تهران مطرح میشود.
او میگوید شهرداری در پاسخ به سوالات مسئولان برج میگوید: «دستور مستقیم آقای زاکانی است.»
این مقام مسئول در عین حال تأکید کرد: مجموعه برج آزادی در برابر این تخلف، مخالفت جدی داشته، اما نتوانسته مانع اجرای آن شود. به گفته او، مجموعه در موقعیتی نبوده که بتواند در برابر تصمیم شهرداری ایستادگی کند.
او با اشاره به اینکه قدرت و اختیار شهرداری در این ماجرا بیشتر از مجموعه فرهنگی برج آزادی بوده، گفت: «هنوز زور شهرداری از ما بیشتر است.»
نمایشگاه در برج میلاد بود، چرا محوطه برج آزادی؟
یکی از ابهامهای اصلی این ماجرا، ارتباط میان نمایشگاه ایران پیشرو و استقرار تجهیزات در محوطه برج آزادی است.
بر اساس اطلاعرسانیهای منتشرشده، نمایشگاه ایران پیشرو با محوریت فناوریهای نوین، نوآوری شهری و فعالیت شرکتهای دانشبنیان، از ۲۶ تا ۲۹ آبان در مرکز نمایشگاهی برج میلاد برنامهریزی شده بود.
این رویداد با مشارکت سازمان فناوریهای نوین و نوآوری شهری شهرداری تهران و با حضور شرکتهای فعال در حوزههای فناوری، حملونقل، خدمات شهری و اقتصاد دیجیتال معرفی شد.
بهزاد پایمردی، مدیرعامل سازمان فناوریهای نوین و نوآوری شهری شهرداری تهران، از جمله مسئولانی بود که درباره اهداف و برنامههای این رویداد توضیح داده بود.
با این حال، استفاده از محوطه برج آزادی برای استقرار کانتینرها و نمایش ربات، این پرسش را ایجاد کرده است که آیا این اقدام بخشی از برنامه رسمی نمایشگاه بوده یا شهرداری برای برگزاری یک برنامه جانبی، از فضای پیرامونی برج استفاده کرده است؟
اگر این اقدام با مجوز انجام شده، مرجع صادرکننده مجوز کدام دستگاه بوده و آیا پیش از آن نظر کارشناسی میراث فرهنگی اخذ شده است؟
اعتراض کارشناسان به مداخله در حریم برج آزادی
بیشتر بخوانید: آمار تازه از خسارت به میراث فرهنگی | از گلستان تا نقشجهان؛ جنگ چه بلایی بر سر بناهای تاریخی ایران آورده است؟
استقرار سازههای فلزی و تجهیزات در محوطه برج آزادی با واکنش کارشناسان میراث فرهنگی نیز همراه شد.
اسکندر مختاری، پژوهشگر معماری و شهرسازی، در واکنش به این اتفاق نسبت به مداخلات متعدد در محوطه برج آزادی انتقاد کرده است.
در گزارشهای منتشرشده، به مواردی همچون ورود تجهیزات سنگین، رفتوآمد جرثقیلها، نصب بلندگوها، استفاده از مواد آتشزا و برگزاری برنامههایی که میتوانند منظر بصری برج را تحت تأثیر قرار دهند، اشاره شده است.
از نگاه منتقدان، برج آزادی صرفاً یک فضای شهری برای برگزاری رویدادهای تبلیغاتی نیست.این بنا به دلیل ارزش معماری، تاریخی و هویتی خود نیازمند ضوابط حفاظتی مشخص است و هرگونه مداخله در عرصه و حریم آن باید با بررسی کارشناسی صورت بگیرد.
سیداحمد محیططباطبایی، تهرانپژوه و کارشناس میراث فرهنگی نیز در گفتوگو با ایسنا، بر ضرورت نظارت میراث فرهنگی بر هرگونه اقدام در محوطه برج آزادی تأکید کرده است.
او با تفکیک فضای داخلی مجموعه از عرصه بیرونی برج، توضیح داده است که استفاده از فضاهای داخلی برای فعالیتهای فرهنگی مانند تئاتر، کنسرت و نمایشگاه، در چارچوب ضوابط و کاربری مجموعه قابل بررسی است؛ اما این موضوع به معنای مجاز بودن هرگونه استقرار سازه و تجهیزات در فضای بیرونی نیست.
محیططباطبایی همچنین درباره پیامدهای مداخلات نامناسب در این محدوده هشدار داده و تأکید کرده است که برخی آسیبها ممکن است جبرانناپذیر باشند.
ماجرا از سیتکس شروع نشده است
موضوع مداخلات غیرقانونی در حریم برج آزادی پیش از ماجرای اخیر نیز مطرح بوده است.
در تابستان سال ۱۴۰۴، خبرهایی درباره احداث یک سازه در حریم برج آزادی منتشر شد که واکنش میراث فرهنگی استان تهران را به دنبال داشت.
در آن زمان محسن سعادتی، معاون وقت میراث فرهنگی استان تهران، از بازدید کارشناسان از محل و مخالفت با سازه احداثشده خبر داده بود.
بر اساس اظهارات منتشرشده از او، میراث فرهنگی نسبت به این اقدام تذکر داده و موضوع جمعآوری سازه را از طریق مکاتبه با شهرداری منطقه ۹ و مدیریت مجموعه برج آزادی پیگیری کرده بود.
این سابقه نشان میدهد که مسئله حفاظت از محوطه برج آزادی و نحوه مداخله در فضای پیرامونی آن، پیش از استقرار کانتینرها و ربات نیز محل اختلاف و نگرانی بوده است.
اکنون این پرسش مطرح است که سرنوشت دستور قبلی میراث فرهنگی چه شد و آیا سازه مورد اعتراض جمعآوری شد؟ اگر چنین دستوراتی صادر شده، چرا همچنان شاهد تکرار مداخلات مشابه در این محدوده هستیم؟
برج آزادی اثر تاریخی یا شهری؟
برج آزادی زیرمجموعه بنیاد فرهنگی هنری رودکی است و در سالهای اخیر میزبان برنامههای نمایشی، موسیقایی، آیینی و فرهنگی بوده است.
محمد الهیاری، مدیرعامل بنیاد رودکی، نیز در اظهاراتی که در رسانهها منتشر شده، از برنامههای فرهنگی و هنری این مجموعه، از جمله فعالیتهای نمایشی و آیینی، خبر داده است.
برگزاری برنامههای فرهنگی در فضاهای داخلی برج، با توجه به کاربری مجموعه، موضوعی قابل دفاع است. اما مسئله اصلی در ماجرای اخیر، تفاوت میان استفاده فرهنگی از فضای داخلی و تبدیل محوطه بیرونی یک اثر ملی به محل استقرار تجهیزات و سازههای مرتبط با یک رویداد تبلیغاتی است.
اگر شهرداری تهران برای اجرای برنامههای خود به فضای پیرامونی برج آزادی نیاز دارد، باید مشخص شود این استفاده بر اساس چه ضوابطی و با موافقت کدام نهاد انجام میشود و مسئولیت حفاظت از بنا و محوطه در چنین شرایطی بر عهده چه دستگاهی است.
اینکه آیا پیش از اجرای این برنامه، نظر کارشناسی وزارت میراث فرهنگی درباره تأثیر سازهها بر عرصه و حریم برج اخذ شده است؟
و در نهایت، اگر اعتراض کارشناسان و مکاتبات میراث فرهنگی درباره این اقدام وجود داشته، چرا پس از گذشت این مدت تغییری در وضعیت محوطه ایجاد نشده است؟
برج آزادی، بنایی با ارزش معماری و هویتی فراتر از یک فضای معمولی شهری است. استفاده از ظرفیت فرهنگی این مجموعه برای برگزاری برنامههای هنری و اجتماعی، با تبدیل محوطه آن به فضای در اختیار تصمیمات مقطعی دستگاههای اجرایی تفاوت دارد.
مسئولیت بنیاد رودکی و میزان قدرت نظارتی میراث فرهنگی است؛ آزمونی که پاسخ آن نباید در میان مکاتبات اداری و پاسکاری مسئولیتها گم شود.