حکایت آبروی رفتگان و مکافاتِ ماندگان | قهرمانانی که بهتر است از نزدیک نشناسیم!
رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- در عکس‌های خانوادگی، رسم مالوف بر این است که آن عموی الدنگ آبروبر یا آن باجناق کلاه‌بردار را با قیچی از کادر درمی‌آورند تا شأن فامیل خدشه‌دار نشود. اما در تاریخ فخیمه‌ی ملی، کار به این سادگی‌ها نیست: نمی‌توان طرف را مثل وصله‌ی ناجور از وسط کتاب تاریخ کند و دور انداخت؛ پس چاره چیست؟ چاره این است که حضرات مورخ آستین بالا بزنند و شرح حال طرف را سوهان بکشند. این‌گونه است که لات چاقوکش می‌شود «سردار فاتح»، کشورگشای خون‌ریز می‌شود «معمار تمدن»، میرغضب سرکوبگر می‌شود «مرد قانون و نظم»، و آن نابکاری که اموال همسایه را غارت کرده ــ به شرطی که همسایه به‌قدر کفایت دور باشد ــ می‌شود «بنیان‌گذار یک عصر طلایی». تاریخ رسمی، اساساً با این‌جور ماست‌مالی‌ها غریبه نیست؛ اصلاً اگر راستش را بخواهید، بخش اعظم آنچه به خورد ما می‌دهند، حاصل همین عملیات روتوش و بتونه‌کاری است.
البته هیچ ملتی سند شش‌دانگ این هنر را به نام خودش نزده. از انگلیسی و فرانسوی بگیر تا ایرانی و مغول و ینگه‌دنیایی، هر کدام در پستوی گذشته‌شان خنزرپنزر‌هایی دارند که با بادی در غبغب به مهمان نشان می‌دهند، و البته کثافت‌کاری‌هایی هم دارند که ترجیح می‌دهند زیر فرش قایم کنند. توفیر کار فقط در این است که چه کسی قلم به دست گرفته و کتاب درسی را می‌نویسد، چه کسی پول مجسمه‌ی وسط میدان را می‌دهد، و چه کسی مجبور است سالی یک‌بار، با کت‌وشلوار اتوکشیده، برای آدمی کف بزند که اگر پدربزرگ خدابیامرزش او را می‌شناخت، احتمالاً تف هم کف دستش نمی‌انداخت.
باری، با جماعت مرده هر کار شنیعی می‌شود کرد. نه به دادگاه شکایت می‌برند، نه با روزنامه‌ها مصاحبه می‌کنند، و نه یقه‌تان را می‌گیرند که «آی بی‌انصاف! چرا از بین آن‌همه شق‌القمر، فقط فلان گندکاری مرا در بوق و کرنا کرده‌ای؟»، اما زنده‌ها به این راحتی‌ها سواری نمی‌دهند. دقیقاً به همین دلیل است که ملت‌ها، بیش از آنکه واقعاً دغدغه‌ی کشف حقیقت گذشته را داشته باشند، لنگ چند تا مرده‌ی خوش‌نام و شیک‌پوش‌اند: گذشته‌ای پاستوریزه که بشود با آن پُز داد، بی‌آنکه لازم باشد کلاهمان را قاضی کنیم و ببینیم خودمان کجای تاریخ ایستاده‌ایم.
القصه، قهرمان در همه‌جا قهرمان نیست. آن سرباز فلک‌زده‌ای که از مرز رد می‌شود، در ولایت خودش «مدافع ناموس و میهن» است و در ولایت همسایه، «متجاوز بی‌ناموس». همان مالیاتی که در پایتخت خرج آسفالت خیابان و قر و فر شهری می‌شود، در فلان کوره‌دهات مرزی، حاصل چوب حراج زدن به آخرین گاو شیرده یک خانواده‌ی بخت‌برگشته است. «وحدت ملی» هم، اگر خیلی مته به خشخاش بگذاریم و از نزدیک بویش کنیم، غالباً اسم شیک و مجلسی فرایندی است که در آن، یک عده در مرکز قدرت نشسته‌اند و برای خلق‌الله تعیین تکلیف می‌کنند که چطور باید نفس بکشند.
البته همه اینها به این معنا نیست که تاریخ را باید به دفتر ثبت شکایات کلانتری تقلیل داد. پادشاهی که مملکت ساخته، خب لابد واقعاً یک کاری کرده و مملکتی ساخته؛ ژنرالی که در جنگ نبوغ به خرج داده، شاید واقعاً مخش کار می‌کرده. دعوا از آنجایی شروع می‌شود که بخواهیم فاکتور هزینه‌ها را با پاک‌کن دستاورد‌ها پاک کنیم.
اسکندر مقدونی؛ جوانکی با برنامه‌ی کاری فشرده
بیشتر بخوانید:
رهبران بزرگ تاریخ؛ اسکندر کبیر| فرمانده شکست ناپذیری که شاگرد ارسطو بود
استراتژیست‌های نظامی چگونه در ضمیر دشمن پیروز می‌شوند؟
به گزارش رویداد۲۴، اسکندر در سی‌وسه‌سالگی ریق رحمت را سر کشید. این سن، برای آدم الدنگی که هنوز دارد با خودش کلنجار می‌رود که چه کاره شود و کجا لنگر بیندازد، اصلاً زمان مناسبی برای مقایسه نیست. جناب اسکندر در همین فرصت کوتاه، طومار شاهنشاهی هخامنشی را در هم پیچید، مصر را زد زیر بغلش، از میان‌رودان رد شد و تا ناف هند هم پیش رفت. اگر قرار بود کارنامه‌ی عملکرد سالانه‌ی او را دست مدیران امروزی بدهند، احتمالاً از شدت استرس جلسه را لغو می‌کردند و می‌رفتند مرخصی استعلاجی.
برای یونانی‌جماعت، او سرداری است خفن که فرهنگ هلنی را صادر کرد. لشکرکشی‌هایش، دنیای مدیترانه و نصف آسیا را مثل کلاف کاموا به هم گره زد. شهرها ساختند، زبان یونانی را در زبان خلق‌الله چپاندند و دوره‌ی هلنیستی را راه انداختند. اینها البته خروجی‌های واقعی کار اوست؛ درست همان‌طور که قتل‌عام و خاکستر کردن شهرها هم از لوازم یدکی همان فتوحات بود. ارتش فخیمه که معمولاً بدون زدن و شکستن جلو نمی‌رود، هرچند مورخان بعد از جنگ، وقتی پای توصیف «سازندگی‌ها» به میان می‌آید، ناگهان دست‌ودل‌باز می‌شوند و کوررنگی تاریخی می‌گیرند.
اما در ولایت ما ایران، نام اسکندر با فاتحه‌خوانی بر سر قبر هخامنشیان و کباب کردن تخت‌جمشید گره خورده است. حالا اینکه چرا و به چه انگیزه‌ای آنجا را آتش زد، بماند برای بحث‌های روشنفکری کافه‌ها؛ اما در حافظه‌ی ایرانی، او نماد پایین کشیدن کرکره‌ی یک دوران است. جالب اینجاست که در ادبیات قرون بعدی ما، همین اسکندر چنان تغییر چهره داد که از یک اجنبی متجاوز، تبدیل شد به یک حکیم فرزانه و جهانگرد عارف‌مسلک! حافظه‌ی تاریخی گاهی با دشمن خونی دیروز، همان معامله‌ای را می‌کند که خانواده‌ها با فامیل بدنام می‌کنند: بعد از چند نسل، چنان قصه‌اش را می‌تراشند و رنده می‌کنند که بشود او را سر سفره‌ی عقد نشاند.
اسکندر بی‌برو‌برگرد فرماندهی نابغه بود. اما سؤال یک‌میلیون‌دلاری این است: آیا نبوغ نظامی، فارغ از اینکه چه گندی به بار می‌آورد، خودش یک‌جور فضیلت اخلاقی است؟ مردی که در وسط میدان جنگ بهترین تصمیم را می‌گیرد، تصمیمش برای آن بدبخت‌هایی که زیر سم اسب‌هایش له‌ولورده می‌شوند، حکم عذاب الیم را دارد. در دنیای واقعی، برخلاف این زندگی‌نامه‌های پاستوریزه‌ی بازاری، مهارت و شعور اخلاقی لزوماً در یک پکیج عرضه نمی‌شوند.
ژولیوس سزار؛ ناجی قلابی و جمهوری در حال احتضار
بیشتر بخوانید:
ایده «نابودی مطلق» یک تمدن از کجا آغاز شد؟
رهبران بزرگ تاریخ؛ ژولیوس سزار| زایش امپراتوری از کالبد یک جمهوری
به گزارش رویداد۲۴، جناب سزار در جنگ‌های گال، هم قلمرو روم را تا خرتناق کش داد و هم نشان داد که در آنچه فرنگی‌ها «روابط عمومی» می‌نامند، ید طولایی دارد. گزارش جنگ‌هایش را خودش می‌نوشت و در آنها، از خودش تصویر فرماندهی را می‌ساخت که هم جگر دارد، هم مسلط است، و هم از قضا در هر هچلی که می‌افتد، دقیقاً همان کاری را می‌کند که باید. خب، وقتی آدم خودش سردبیر روزنامه‌ی پیروزی‌های خودش باشد، دست‌کم این اختیار را دارد که زاویه‌ی دوربین را طوری تنظیم کند که غبغبش نیفتد.
در سال ۴۹ پیش از میلاد، زد به سیم آخر، از رود روبیکون گذشت و جنگ داخلی را کلید زد. این حرکت، صرفاً پایان یک رقابت سوسول‌بازی سیاسی نبود؛ یک اعلامیه‌ی رسمی بود مبنی بر اینکه از این به بعد، دعوا سر قدرت را با شمشیر و قمه حل می‌کنیم، نه با رأی‌گیری. سزار بعد از پیروزی، کل اختیارات مملکت را قبضه کرد و لقب شیک «دیکتاتور» را روی خودش گذاشت. نوچه‌هایش او را مصلحی می‌دانستند که پوزه‌ی اشراف مفت‌خور را به خاک مالیده. مخالفانش، اما معتقد بودند که از جمهوری روم، به‌زودی چیزی جز یک تابلوی زنگ‌زده در کنار قدرت مطلقه‌ی این آقا باقی نخواهد ماند.
در سال ۴۴ پیش از میلاد، چند تا سناتور کاردبه‌استخوان‌رسیده، سزار را کشتند. به گزارش رویداد۲۴، لابد پیش خودشان خیال می‌کردند با حذف یک مهره‌ی درشت، همه‌چیز برمی‌گردد به تنظیمات کارخانه. زهی خیال باطل! قتل سزار نه تنها ترمز جنگ‌های داخلی را نکشید، که در نهایت به زایش امپراتوری روم ختم شد. حضراتی که می‌خواستند جمهوری را از شر یک قلدر نجات دهند، مردی را حذف کردند که قدرتش از قواره‌ی نهاد‌های جمهوری بیرون زده بود، بی‌آنکه خودشان عُرضه‌ی ساختن قفسی برای مهار آن قدرت یله‌شده را داشته باشند.
در عالم سیاست، «نجات مملکت» غالباً همان اسم رمز شیکی است که طرف با آن، کل مملکت را به نام خودش سند می‌زند. حالا شاید طرف واقعاً هم نیتش خیر باشد؛ اما نیت خیر و قبضه کردن قدرت، لزوماً کارد و پنیر نیستند. سزار هم چهار تا اصلاحات دندان‌گیر کرد و هم فاتحه‌ی جمهوری را خواند. مصیبت سیاست این است که دستاورد‌های یک حاکم گردن‌کلفت تا سال‌ها جلوی چشم خلق‌الله برق می‌زند، اما جای خالی آن نهاد‌هایی که او با لودر از رویشان رد شده، تازه وقتی معلوم می‌شود که خودش ریق رحمت را سر کشیده باشد.
چنگیزخان؛ از زاویه‌ی دید نقشه‌کش‌ها و از منظر تپه‌های خاکستر
بیشتر بخوانید: آنچه از چنگیزخان مغول می‌آموزیم! | رهبران بزرگ ساخته می‌شوند یا فقط خوش‌شانس‌اند؟
به گزارش رویداد۲۴، جناب چنگیز، قبایل گیس‌وکیس‌کش مغول را جمع‌وجور کرد و ماشین جنگی‌ای ساخت که در قرن‌های سیزده و چهارده، نصف اوراسیا را شخم زد. سرعت عمل سواره‌نظامش و آن انضباط پادگانی‌اش، حقیقتاً مو بر تن آدم سیخ می‌کرد. در نسل‌های بعدی، امپراتوری مغول‌ها کاری کرد که آسیا و اروپا از طریق جاده‌های تجاری به هم وصله پینه شوند. کالا، تکنولوژی و اطلاعات جابه‌جا شد؛ و البته بیماری‌ها هم، چون طاعون و وبا که در طول تاریخ برای سفر کردن منتظر ویزا و دعوت‌نامه نمانده‌اند.
اما خب، امپراتوری را وقتی روی نقشه‌ی جغرافیا نگاه می‌کنی خیلی باکلاس است؛ نه وقتی که از پنجره‌ی خانه‌ای به آن زل زده‌ای که لشکر مغول دارد در آن به ناموس مردم تجاوز می‌کند. لشکرکشی‌های مغول یعنی با خاکسان کردن شهرها، از دم تیغ گذراندن آدمیزاد و پودر کردن مراکز اقتصادی و فرهنگی.به گزارش رویداد۲۴، ولایت ما ایران در این میان چنان ضربه‌ای خورد که تا قرن‌ها نتوانست کمر راست کند. حالا گیرم که جامعه‌ی ایرانی در قرون بعدی دوباره خودش را بازسازی کرد؛ اما این حرف‌های صدتا یک‌غاز آکادمیک، رنج آن بدبختی را که در جریان فتح کشته یا آواره شده، به یک پانوشت بی‌اهمیت در کتاب‌های قطور تاریخ تبدیل نمی‌کند.
در مغولستان، چنگیزخان حکم خدایگان وحدت و قدرت ملی را دارد. در ایران و بلاد اسلام اما، اسمش که می‌آید بوی خون و خاکستر بلند می‌شود. هر دو تصویر هم بر اساس تجربه‌ی زیسته‌ی آدم‌هایی ساخته شده که دو روی متفاوت سکه‌ی امپراتوری را لمس کرده‌اند. یکی ممکن است از نبوغ مدیریتی چنگیز کف بر دهان بیاورد و دیگری از شهر‌هایی که به تلی از پشکل اسب بدل شدند. این دو نفر لزوماً با هم پدرکشتگی ندارند؛ مگر اینکه اولی با پررویی تمام اصرار کند که دومی باید بابت ویرانی خانه‌اش، روزی سه بار سجده‌ی شکر به‌جا بیاورد!
تاریخ امپراتوری‌ها را معمولاً با متر گشادی قلمرو، تعداد سرباز‌ها و طول جاده‌های تجاری اندازه می‌گیرند. اما تاریخ آن رعیت پاپتی، متر و معیار دیگری دارد: آیا سقف خانه‌اش روی سرش آوار شد؟ آیا توانست گندمش را بکارد و به قیمت خون پدرش نفروشد؟ آیا جان بی‌مقدارش اصلاً به تخم چشم حاکم جدید می‌ارزید؟ جواب این سؤال‌ها لزوماً تصویر آن فاتح گردن‌کلفت را باطل نمی‌کند، اما دست‌کم اجازه نمی‌دهد که هیکل نتراشیده‌اش کل کادر دوربین را اشغال کند.
ژاندارک؛ یک فقره پرونده‌ی قطور با چند فقره حکم متناقض
به گزارش رویداد۲۴، ژاندارک دخترک نوجوانی بود که ادعا می‌کرد صدا‌هایی از غیب در گوشش وزوز می‌کنند و به او مأموریت داده‌اند که برود و فرانسه را نجات دهد. در گیرودار جنگ‌های صدساله با انگلیس، او شد نماد مقاومت فرانسوی‌ها و در شکستن محاصره‌ی اورلئان هم نقش اول را بازی کرد. در روزگاری که دربار فرانسه برای زنده ماندن لنگ یک پیروزی نظامی و کمی آبرو بود، ظهور یک دختر دهاتی با ادعای وصل بودن به آسمان، چنان انرژی اتمی‌ای آزاد کرد که از دست هیچ ژنرال سبیل‌کلفتی برنمی‌آمد.
انگلیسی‌ها و نوچه‌های فرانسوی‌شان، ژاندارک را یک خطر امنیتی و عقیدتی تمام‌عیار می‌دیدند. در سال ۱۴۳۱، او را به دادگاه کشاندند و مثل کباب قفقازی روی آتش بریانش کردند. چند وقت بعد، ورق برگشت و حکم محکومیتش را باطل کردند، و در نهایت کلیسای کاتولیک او را «قدیسه» اعلام کرد.
البته ژاندارک را نمی‌شود فقط به یک مهره‌ی شطرنج در بازی سیاست‌باز‌ها تقلیل داد. ایمان و کله‌شقی او، بخش جدایی‌ناپذیر قصه‌اش بود. با این حال، تاریخ مصرفش مدام عوض می‌شد: آن زمان که برای دشمنانش شاخ شده بود، باید سرش زیر آب می‌رفت؛ وقتی که شد نماد ملی و مذهبی فرانسه، حلواحلوا کردنش سود خالص بود. طرف سال‌ها بود که پودر شده بود، اما برند سیاسی‌اش همچنان مثل ساعت کار می‌کرد.
آدم زنده دست‌کم می‌تواند در دادگاه دو کلمه حرف حساب بزند و از خودش دفاع کند. مرده‌ی بیچاره، اما چنین شانسی ندارد. مجبور است در هر دوره‌ی جدید، با یک اسم و رسم تازه از گور نبش شود و در مراسمی شرکت کند که برگزارکنندگانش با پررویی تمام مطمئن‌اند اگر او زنده بود، حتماً می‌آمد و در صف اول سینه‌زنان آنها می‌ایستاد. از این منظر، شهرت بعد از مرگ یک‌جور آزادی یله‌ورهاست؛ به‌خصوص برای حضراتی که دستشان از دنیا کوتاه است و دیگر نمی‌توانند بزنند زیر میز و بگویند «آقا من اصلاً با شما‌ها نیستم!»
کریستف کلمب؛ کاشف فضولی که صاحب‌خانه اصلاً منتظرش نبود
بیشتر بخوانید: آنچه باید درباره مهمترین سفر تاریخ بشر بدانید| ۸ روز پر از عجایب
به گزارش رویداد۲۴، در سال ۱۴۹۲ میلادی، جناب کلمب اقیانوس اطلس را گز کرد و سر از جزایر کارائیب درآورد. نیتش این بود که یک راه میان‌بر دریایی به آسیا پیدا کند و تا مدت‌ها هم توهم زده بود که رسیده به همان حوالی. بعدها، این سفر دریایی در بوق و کرنای روایت‌های اروپایی شد «کشف آمریکا». برای آن بومی‌های بخت‌برگشته‌ای که هزاران سال بود در آن ولایت زندگی می‌کردند، این اصطلاح «کشف» احتمالاً به غایت مضحک می‌نمود: خانه‌شان سر جایش بود، فقط یک دریانورد بوگندو از راه رسیده بود که اصلاً نمی‌دانست کجای نقشه ایستاده است.
سفر‌های کلمب، جاده‌صاف‌کن استعمار اروپایی‌ها در ینگه‌دنیا شد. بالا کشیدن زمین‌ها، حمالی اجباری، برده‌داری، توحش و البته سوغات بیماری‌های فرنگی، باعث شد جمعیت بومیان مثل برف در آفتاب آب شود و جوامعشان از هم بپاشد. البته نمی‌شود کل این کثافت‌کاری‌ها را فقط به پای کلمب نوشت؛ دولت‌ها، مهاجران دندان‌گرد و نهاد‌های استعماری طی چند قرن در این چاپیدن نقش داشتند. با این حال، او شده است نماد و لوگوی آغاز این دوران نکبت‌بار.
برای یک عده از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها، کلمب هنوز مظهر جگر داشتن در دریانوردی و استارت عصر جدید است. برای خیل عظیمی از بومیان اما، اسم او یادآور روزی است که سند خانه‌شان به نام غریبه‌ها خورد و اختیارشان از دست رفت. دعوا و یقه‌دریدن بر سر مجسمه‌ی او در میادین شهر، در واقع دعوا سر این است که چه کسی حق دارد روی تاریخ اسم بگذارد. اگر فاتح گردن‌کلفت بتواند اسم تجاوزش را بگذارد «کشف»، خب طبیعی است که اشغالگری هم با کت‌وشلوار آبرومند وارد کتاب‌های درسی می‌شود.
«تمدن‌سازی» و «پیشرفت»، دو تا از آن واژه‌های قلمبه‌سلمبه و محبوب تاریخ‌نویسان درباری‌اند. معمولاً هم در ته فرایندی به کار می‌روند که اصلاً معلوم نیست چه کسی در آن بار خود را بسته و چه کسی هزینه‌اش را با خون دل داده است. وقتی ثروت بی‌حساب از یک قاره به قاره‌ی دیگر بار می‌شود، در دفاتر حسابداری حضرات استعمارگر، اسمش را می‌گذارند «رونق اقتصادی». اما آن بومی فلک‌زده، اگر سواد داشت و دفتر حساب‌وکتابی برای خودش نگه می‌داشت، احتمالاً یک ستون دیگر هم با عنوان «غارت اموال» به آن اضافه می‌کرد.
الیور کرامول؛ استبداد تاج‌دار و جانشین بی‌تاج آن
به گزارش رویداد۲۴، جناب کرامول در گیرودار جنگ داخلی انگلیس، زد و چارلز اول را از هستی ساقط کرد. پادشاه را بردند دادگاه و در سال ۱۶۴۹ سرش را گذاشتند روی سینه‌اش، و بساط سلطنت عجالتاً برچیده شد. برای سینه‌چاکان کرامول، این یعنی پیروزی پارلمان بر قدرت دلبخواهی یک شاه نفهم. اما خب، این جمهوری نونوار قرار نبود بشود مهد دموکراسی امروزی. جناب کرامول در مقام «لرد محافظ»، چنان قدرتی را قبضه کرد که سگ پادشاه معدوم شرف داشت به این وضعیت، و سیستم سیاسی عملاً شد یک پادگان نظامی بزرگ.
در ولایت ایرلند، اسم کرامول با لشکرکشی‌های خون‌چکان، به‌خصوص حمام‌خون‌های دروگدا و وکسفورد، و بالا کشیدن زمین‌های مردم گره خورده است. در نتیجه، مردی که در یک گوشه‌ی تاریخ انگلیس نقش رابین‌هود ضدسلطنت را بازی می‌کند، در حافظه‌ی تاریخی ایرلندی‌ها حکم دراکولا را دارد. آن قصه‌ای که در لندن اسمش «آزادی» است، در دوبلین لزوماً همان قصه نیست؛ بلکه بیشتر شبیه فیلم‌های ترسناک است.
در این هیر و ویر، اصلاً بحث سر این نیست که باید برای کرامول نوشابه باز کرد یا به گور پدرش لعنت فرستاد. سؤال اساسی این است که مبارزه با یک قدرت لجام‌گسیخته، تا کجا واقعاً به مهار قدرت ختم می‌شود، و از کجا به بعد، صرفاً قدرت را از دست یک دیوانه می‌گیرد و می‌دهد دست یک دیوانه‌ی تازه‌نفس؟ یک انقلاب می‌تواند شاه را از تخت پایین بکشد، اما در عین حال، آرزوی کنترل قدرت را به گور ببرد. بریدن سر صاحب تاج خیلی راحت‌تر از ساختن سیستمی است که در آن، هیچ نره‌غولی نتواند خودش را از قانون گنده‌تر ببیند.
اگر کرامول را فقط قهرمان پارلمان بدانیم، عملاً روی تاریخ ایرلند سیفون کشیده‌ایم. اگر هم فقط به خشونت‌هایش در ایرلند گیر بدهیم، نقشش در بحران سلطنت و شکل‌گیری سیاست مدرن انگلیس را ماست‌مالی کرده‌ایم. گذشته در این‌جور مواقع، یقه‌ی ما را می‌گیرد و مجبورمان می‌کند دو تا فکر متناقض را هم‌زمان در کله‌مان نگه داریم؛ کاری که معمولاً در مراسم بزرگداشت و سالگرد‌ها انجام نمی‌دهند، چون هم حوصله‌سربر است و هم برنامه‌ی سخنرانی حضرات را طولانی می‌کند.
جرج واشینگتن؛ آزادی و دموکراسی برای همه، منهای سیاهان بخت‌برگشته
به گزارش رویداد۲۴، جناب واشینگتن، فرمانده ارتش پاپتی استقلال‌طلبان آمریکا و اولین رئیس‌جمهور این ولایت بود. نقشش در سر پا نگه داشتن این جمهوری تازه‌تأسیس، حیاتی بود؛ به‌خصوص آن حرکت نمایشی و شیکش که بعد از دو دوره ریاست‌جمهوری، صندلی را ول کرد و رفت پی کارش، و با این کار، الگویی برای انتقال بی‌سروصدای قدرت به جا گذاشت. او راحت می‌توانست سوار بر موج محبوبیت نظامی‌اش شود و تا آخر عمر همان‌جا لنگر بیندازد، اما نکرد. انصافاً این یک قلم را نمی‌شود نادیده گرفت.
با همه‌ی این تفاسیر، جناب واشینگتن برده‌دار بود. جمهوری‌ای که مدام کلمات قلمبه‌سلمبه‌ای مثل «آزادی» و «حقوق بشر» را قرقره می‌کرد، دقیقاً در همان زمان روی سیستمی سوار بود که آدمیزاد را مثل گاو و گوسفند، جزو اموال منقول دیگران حساب می‌کرد. واشینگتن در وصیت‌نامه‌اش لطف کرد و نوشت که بعد از مرگ زنش، برده‌هایش را آزاد کنند؛ اما این ژست لحظه‌ی آخری، آن سال‌های طولانی استثمار و مفت‌کشی را از کارنامه‌اش پاک نمی‌کند.
البته این تناقض مضحک فقط مختص او نبود. برده‌داری تا خرتناق در اقتصاد و سیاست آمریکا ریشه دوانده بود و خیلی از این «پدران بنیان‌گذار»، در حالی که با یک دست بیانیه‌ی آزادی می‌نوشتند، با دست دیگر شلاق برده‌هایشان را چرب می‌کردند. در عین حال، همان موقع هم آدم‌هایی پیدا می‌شدند که به این کثافت‌کاری اعتراض کنند؛ پس نمی‌شود همه‌چیز را با این توجیه آبکی که «آقا زمانه این‌طور ایجاب می‌کرد» ماست‌مالی کرد. زمانه شاید دست‌وپای آدم را ببندد، اما معمولاً شعور انتخاب کردن را از کسی سلب نمی‌کند.
می‌شود واشینگتن را بنیان‌گذار مهم جمهوری آمریکا دانست و هم‌زمان این سؤال روی‌اعصاب را هم پرسید که چرا آن «اصل آزادی» کذایی، شامل حال خیل عظیمی از ساکنان همان جمهوری نمی‌شد؟ اگر جواب حضرات این باشد که «او فرزند زمانه‌ی خودش بود»، سؤال بعدی این است که پس آن برده‌های بیچاره فرزند کدام زمانه بودند؟ آنها هم دقیقاً در همان عصر زندگی می‌کردند، نه اینکه با ماشین زمان از آینده آمده باشند. منتها در روایت رسمی تاریخ، تجربه‌ی دردناک آنها معمولاً وقتی به جلسه‌ی دادگاه می‌رسد که قاضی چکش را زده و رفته است خانه.
کوروش کبیر؛ قبله‌ی عالمی که آچارفرانسه‌ی همه‌ی فصول است
بیشتر بخوانید:
از اسطوره تا واقعیت کوروش کبیر | معمار ایده امپراتوری
شبکه راه شاهی هخامنشی | چگونه داریوش نخستین زیرساخت جهانی را ساخت؟
کوروش کبیر کیست؟| اسطوره‌ای تاریخی یا ابزار ناسیونالیسم ایرانی؟
به گزارش رویداد۲۴، جناب کوروش، شاهنشاهی عریضی و طویلی راه انداخت و در تاریخ عهد بوق، جایگاه پروپیمانی دارد. فتح بابل و آن مدل مدیریت سرزمین‌های اشغالی، از شاهکار‌های رزومه‌ی اوست. استوانه‌ی گلی بابل کوروش هم که در دنیای امروز، هزار بار به عنوان نماد تلورانس و گاهی هم «اولین اعلامیه‌ی حقوق بشر» در چشم خلق‌الله فرو رفته است. این تفسیر مدرن، از نظر سیاسی خیلی سکسی و جذاب است؛ اما واقعیت این است که آن متن، با همان ادبیات چاپلوسانه‌ی سلطنتی و مذهبی بین‌النهرین نوشته شده و با این قرتی‌بازی‌های امروزی حقوق بشر، زمین تا آسمان توفیر دارد.
اهمیت کوروش اصلاً نیازی به این شبیه‌سازی‌های زورکی ندارد. او پادشاهی بود که یک امپراتوری غول‌پیکر ساخت و مدل برخورد هخامنشیان با آداب‌ورسوم محلی، در بعضی جا‌ها با توحش سایر گردن‌کلفتان دنیای باستان فرق داشت. اما در نهایت، این امپراتوری هم محصول شمشیرکشی، کشورگشایی و قبضه کردن قدرت بود و یک مشت ملت رنگارنگ را به زور سرنیزه زیر بلیت شاه می‌برد. می‌شود مدل حکمرانی او را برای عهد خودش خفن دانست، بی‌آنکه بخواهیم به زور به او پاسپورت افتخاری جهان مدرن را بدهیم.
در ایران یومنا هذا، کوروش هزار و یک نقش متناقض بازی می‌کند. برای یک عده، نماد باد کردن رگ غیرت ملی است؛ برای بعضی، سمبل مدارا و تساهل؛ و برای یک عده‌ی دیگر، چماقی است برای کوبیدن بر سر حکومت فعلی. این استفاده‌های ابزاری، بیشتر از آنکه چیزی درباره‌ی خود کوروش خدابیامرز به ما بگویند، عقده‌ها و نیاز‌های سیاسی امروز خودمان را عریان می‌کنند. هر دوره‌ی تاریخی، بدش نمی‌آید در قبرستان گذشته بگردد و پدربزرگی پیدا کند که دقیقاً حرف‌های امروز آنها را بلغور کند.
اما کوروش، پادشاه قرن ششم قبل از میلاد بود، نه تئوریسین علوم سیاسی دانشگاه سوربن. می‌شود او را خواند، برایش هورا کشید یا نقدش کرد. بامبول از آنجایی شروع می‌شود که برای اثبات حقانیت شعار‌های امروزی‌مان، به او صفاتی بچسبانیم که حتی یک خط سند تاریخی هم پشتشان نیست. گذشته چیز باارزشی است؛ اما قرار نیست هر بار که در حل معادلات امروزمان گیر می‌کنیم، از مرده‌ها بخواهیم از زیر خاک برایمان تقلب بفرستند.
نادرشاه افشار؛ سوغاتی خونین دهلی و جنون ادواری وطنی
بیشتر بخوانید:
نادرشاه افشار؛ حکمرانی با مشت آهنین
چگونه یک فرمانده نظامی سرنوشت ایران را در دست گرفت؟ | زندگی شگفت‌انگیز نادرشاه افشار
به گزارش رویداد۲۴، نادر در روزگاری که مملکت شیرتوشیر بود، از گرد راه رسید. صفویه که دود شده بود رفته بود هوا، افغان‌ها هم که ریخته بودند و نصف ایران را به گند کشیده بودند. نادر یک ماشین جنگی مخوف ساخت، متجاوزان را لوله کرد و دوباره اسم ایران را در دهان رقبای منطقه‌ای انداخت. از لحاظ نظامی، او یکی از خفن‌ترین ژنرال‌های تاریخ این ولایت است؛ کسی که توانست در اوج بدبختی، ارتشی بسازد که مثل ساعت کار می‌کرد.
در سال ۱۷۳۹ میلادی، فیلش یاد هندوستان کرد، ارتش مغول هند را مثل خیار چنبر خرد کرد و رفت وسط دهلی چادر زد. ثروت بی‌حسابی را بار شتر کرد و آورد ایران، اما فتح شهر با یک فقره قتل‌عام و غارت مشتی هم همراه بود. در حافظه‌ی ما ایرانی‌ها، آن جواهرات و کوه نور، نماد پیروزی و افتخارند؛ اما در حافظه‌ی مردم دهلی، همان اتفاق یعنی ورود یک مشت راهزن اجنبی و با خاکسان شدن شهر. اسم اموال دزدی هم در تاریخ، کاملاً بستگی به این دارد که کجای مرز ایستاده باشی: اگر خودت دزدیده باشی، اسمش «غنیمت جنگی» است؛ اگر از تو دزدیده باشند، اسمش می‌شود «غارت وحشیانه».
در سال‌های آخر عمر، نادر رسماً سیم‌هایش قاطی کرد و به یک روانی تمام‌عیار تبدیل شد. مالیات‌های کمرشکن و کور کردن و کشتن هر کسی که به او چپ نگاه می‌کرد، رابطه‌اش را با خلق‌الله و حتی نوچه‌های خودش به گند کشید. آخر سر هم در سال ۱۷۴۷، چند تا از همان بادیگارد‌های خودش نصفه‌شب ریختند سرش و کارش را ساختند. قلدری نظامی‌اش در فتح ولایات دوردست حرف نداشت؛ اما خب، یک مملکت که نمی‌تواند تا ابد در پادگان زندگی کند. زندگی روزمره‌ی آدمیزاد به امنیت، ثبات و نظمی نیاز دارد که با خلق‌وخوی سگی یک فرمانده میدان جنگ، آبش توی یک جوی نمی‌رود.
نادرشاه آینه‌ی دق این واقعیت است که عیار یک حکومت را نمی‌شود فقط با متر کردن مرز‌ها و شمردن کشته‌های دشمن سنجید. یک حاکم ممکن است در پاره کردن خشتک دشمنانش نابغه باشد، اما در جلب اعتماد مردم خودش، از یک آفتابه‌لگن هم بی‌مصرف‌تر ظاهر شود. خزانه‌ای که تا خرخره از غنایم جنگی پر شده، لزوماً نشانه‌ی یک مملکت آرام و خوشبخت نیست؛ شاید فقط نشان می‌دهد که پادشاه مربوطه، بیشتر از بقیه توانسته به این دیوانه‌بازی جنگ ادامه دهد.
