احوال ناگوار ما | چرا از خوشبختی دیگران رنج می‌بریم؟

رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- چه بخش بزرگی از زندگی‌مان صرف این می‌شود که از احساسِ بد داشتن، احساس بدتری پیدا کنیم؟ ما معمولا تنها مضطرب نمی‌شویم؛ از اضطراب خود نیز غمگین می‌شویم. تنها حسادت نمی‌ورزیم؛ از حسادت خویش نیز شرمسار می‌شویم؛ و این جای شگفتی ندارد. کافی است به سیل بی‌پایان کتاب‌ها، پادکست‌ها و کلیپ‌های کوتاهی بنگریم که همگی حول محور «روان‌شناسیِ مثبت» و راز‌های خوشبختی می‌چرخند. هر یک از اینها به‌تنهایی شاید بی‌ضرر بنماید، اما در کنار هم، باوری کاذب در ذهن ما می‌کارند: اینکه باید بیشتر اوقات شاد باشیم.

جورج لوونستاین، اقتصاددان و روانشناس معروف، دهه‌ها درباب این مسئله پژوهش کرده است که عواطف چگونه تصمیمات ما را رقم می‌زنند. اقتصاد سنتی انسان را موجودی یکسره حسابگر می‌انگارد که مدام در پی افزایش سود و شادکامی خویش است؛ اما شناخت ژرف انسان در گرو آن است که «نقیض شادکامی» را نیز به درستی بشناسیم. پس چه می‌شد اگر به‌جای محاکمه‌ی مدام خویش به‌خاطر احوال بدمان، این احساسات منفی را همان‌گونه که هستند می‌پذیرفتیم: سرچشمه‌شان را می‌شناختیم و به پیامی که برای ما دارند گوش می‌سپردیم؟

قاعده‌ی تلخ تباهی: اثر سوسک!

به گزارش رویداد۲۴، بنیادی‌ترین حقیقت درباره احساسات منفی این است که ما را می‌بلعند. آنها تمام وجودمان را تسخیر می‌کنند و ذهنمان را تغییر می‌دهند؛ و این یک استعاره نیست؛ کاملاً واقعی است. در یک بررسی اسکن مغزی (fMRI) روی بازیگران دانشگاه کارنگی ملون، محققان نقشه عصبی نُه احساس مختلف (از جمله خشم، انزجار، غم و غرور) را ثبت کردند. از میان این نُه احساس که از بازیگران خواسته شد در خود بیدار کنند، این احساسات منفی (مثل خشم و غم و انزجار) بودند که واضح‌ترین و متمایزترین الگو‌های مغزی را ساختند. در مقابل، احساسات مثبت، کدر و تار بودند و تشخیصشان از یکدیگر تقریباً غیرممکن بود.

دو روان‌شناس به نام‌های پل روزین و ادوارد رویزمن، توصیفی چندش‌آور، اما به‌شدت دقیق از قدرت احساسات منفی دارند که به آن «اثر سوسک» می‌گویند: یک سوسک را بیندازید توی خمره‌ای از شراب ناب؛ کل شراب نابود می‌شود. اما یک لیوان شراب ناب را بریزید روی یک سوسک؛ هیچ پیشرفتی در وضعیت آن حشره ایجاد نمی‌شود! یکی از دلایلی که باعث می‌شود نتوانیم از شر احساسات بد خلاص شویم، این است که «اثر سوسک» یک وضعیت مادام‌العمر است. وقتی درد شدیدی دارید، اینکه کسی غذای موردعلاقه‌تان را بیاورد، کمک چندانی نمی‌کند؛ حتی شاید تلخ‌کام‌تر شوید که نمی‌توانید از آن لذت ببرید. اما اگر وسط یک شام بی‌نظیر، همان شخص به شما توهین کند، دیگر خوشمزه‌ترین دسر دنیا هم به دهانتان زهر خواهد شد.

چون احساسات منفی ذهنمان را دگرگون می‌کنند، «خود» ما را هم تغییر می‌دهند. در حالات مختلف عاطفی، ما واقعاً آدم‌های متفاوتی هستیم. به‌جای اینکه خودتان را یک فرد واحد و یکپارچه بدانید، شاید بهتر (و از نظر علمی موجه‌تر) باشد که خودتان را جمعیتی از آدم‌های مختلف فرض کنید که در امتداد یک رشته‌ی واحد از خاطره و تجربه زندگی می‌کنند.

احساسات تاریکی مثل حسادت و خشم، ما را به آدم‌هایی تبدیل می‌کنند که خودمان هم از آنها بیزاریم؛ و بعد، با بی‌رحمی شگرفی همین نسخه‌های خودمان را محاکمه می‌کنیم. ما اغلب در همدلی با رنج دیگران لنگ می‌زنیم، اما فاجعه‌ی عمیق‌تر این است که در همدلی با خودمان هم ناتوانیم. در اوج افسردگی، محال است بتوانیم خودمان را در روز‌های شاد تصور کنیم؛ و برعکس، در لحظات سرمستی و پیروزی، امکان رنج کشیدن خودمان را کلاً از یاد می‌بریم. شاید عمیق‌ترین و مهم‌ترین شکاف همدلی، همان فاصله‌ای باشد که در درون خودمان، با خودمان داریم.

برای درک عمیق قدرت و پیام احساسات منفی، بیایید روی یکی از آنها دست بگذاریم. یکی از آن تاریک‌ترین‌ها و بدقلق‌ترین‌ها. حتی یکی از گناهان کبیره. بیایید از حسادت حرف بزنیم.

رنج تمنا و زخم نزدیکی

بیشتر بخوانید:

بندگی خودخواسته چیست؟

چگونه انگیزه از دست‌رفته را بازیابیم؟

ذهن در بند یقین | چگونه همه، حتی روشنفکر تسلیم ایدئولوژی می‌شوند؟

به گزارش رویداد۲۴، جورج لوونستاین برای بررسی احساسات منفی، دست به پیمایشی زده که خود با طنزی تلخ آن را «نظرسنجی بیچارگی» می‌نامد. او از صد‌ها تن پرسیده که چه چیز اندوهگین‌شان می‌کند و علت اضطراب، و علت حسادتشان چیست. پاسخ مشارکت کنندگان نشان داد که حسادت همواره بر کاستی‌ها و حفره‌های درونی خود ما دست می‌گذارد: هوش، زیبایی، و جذابیت کلام.

مادری می‌گفت تماشای مادران دیگر که «برای قهوه دور هم جمع می‌شوند و با هم به گردش می‌روند»، در او این حس گزنده را بیدار می‌کند که «گویی در جلب محبت و داشتن شخصیتی جذاب دچار کمبودی درمان‌ناپذیر است». دیگری از حسادتش به کسانی می‌گفت که هنر قصه‌گویی دارند و «با بافتن داستان از تجارب زیسته‌ی خویش، تو را مسحور و مجذوب نگه می‌دارند.»

حسادت با تحسین تفاوت دارد. ما قهرمانان ورزش، برندگان نوبل یا میلیاردر‌های نامدار را تحسین می‌کنیم، اما تا زمانی که شانه به شانه‌ی آنان در مسابقه نباشیم، کامیابی‌شان خواب از چشم ما نمی‌رباید. اما تیزترین تیغ احساس حقارت و حسادت را بر جان می‌نشاند، کسانی هستند، غالبا از آشنایان و هم‌قطاران، که تنها یک گام از ما پیش‌ترند؛ آنان که موفقیت‌شان چنان نزدیک می‌نماید که گویی می‌توانست نصیب خود ما باشد.

این اندیشه که حسادت از «نزدیکی» برمی‌خیزد، سخن تازه‌ای نیست. دیوید هیوم، فیلسوف نامدار اسکاتلندی، در سال ۱۷۳۹میلادی اینطور نوشت: «سرباز ساده به سردار و فرمانده لشکر رشک نمی‌برد، بلکه حسادت او متوجه سرجوخه یا گروهبان است؛ نویسنده‌ی برجسته نیز از جانب قلم‌به‌دستان فرودست گزندی نمی‌بیند، بلکه مورد رشک نویسندگانی است که در رتبه به او نزدیک‌ترند.»

دو سده بعد از هیوم، برتراند راسل بر همین معنا پای فشرد: «ما به بخت و دولتی که فراتر از دسترس خود می‌دانیم رشک نمی‌بریم. گدایان به میلیونر‌ها حسادت نمی‌ورزند، هرچند بی‌گمان به گدایانی که اندکی کامیاب‌ترند حسد می‌برند.»

لئون فستینگر، روان‌شناس اجتماعی، نیز با پژوهش‌های تجربی نشان داد که ما تنها به کسانی رشک می‌بریم که خود را هم‌تراز آنان می‌دانیم. هرچه فاصله بیشتر باشد، کامیابی دیگری کمتر طعم شکست فردی به خود می‌گیرد. راز غریب حسادت همین است: گرچه در ظاهر بر تفاوتی آشکار بنا می‌شود: «او داراست و من ندار»، در باطن از احساس شباهت مایه می‌گیرد: «اگر ما تا این حد هم‌سنگ و شبیهیم، چرا او جلوتر از من است؟»

به گزارش رویداد۲۴، حسادت همتای مثبتی در روان ما ندارد. به‌ندرت برای آنچه داریم احساس فوران خودانگیخته‌ی سپاس و شادمانی می‌کنیم؛ اما در برابر نداشته‌هایمان غالبا دستخوش خشم و حسد می‌شویم. در پژوهشی که روانشناسان دانشگاه برکلی انجام داده‌اند، دستمزد همه‌ی کارکنان دانشگاه در سایتی عمومی منتشر شد تا هر کس جایگاه خود را در قیاس با همکارانش ببیند. آنان که درآمدشان زیر خط میانگین بود، بلافاصله از شغل خود بیزار شدند، بذر نارضایتی در دلشان نشست و ساز رفتن کوک کردند. اما افرادی که دریافتی‌شان بالاتر از میانگین بود، نه خرسندتر شدند و نه وفاداری بیشتری نشان دادند؛ و آگاهی از اینکه «جلوترند»، هیچ بهجت و خرسندی پایداری به بار نیاورد.

این یافته‌ها حقیقت مهمی را درباره زندگی روشن می‌کند: زندگی ناعادلانه است؛ نه فقط از نظر مادی، بلکه از نظر روانی. احساس بدی که از دیدن یک «عقب‌ماندگی کوچک» به ما دست می‌دهد، خیلی بزرگ‌تر از احساس خوبی است که از یک «برتری کوچک» پیدا می‌کنیم. درد اینکه کمی از دیگرانعقب بیفتیم، خیلی سنگین‌تر از غرور اینکه کمی از او جلو بزنیم است. (و جالب اینجاست که همان برتری‌های کوچک هم می‌توانند اضطراب‌زا باشند: خدایا، فقط خدا کند که جلوتر بمانم!)

توهم کمال و پیام رهایی‌بخش رنج

اما خبر خبر خوب این است که در بیشتر اوقات حسادت چیزی جز سراب و خطای دید نیست. حسادت ما را وا‌می‌دارد تا تنها به یک نشانه‌ی آشکار، خانه‌ای بزرگ‌تر، درآمد بیشتر یا رابطه عاشقانه بهتر دیگران چشم بدوزیم و کلیت زندگی دیگری را از یاد ببریم. به خطا می‌پنداریم که درخشش در یک زمینه به معنای خوشبختی در سراسر زندگی است. روان‌شناسان این پدیده را «خطای ناشی از تمرکز» می‌نامند؛ خطایی شناختی که سبب می‌شود نقش یک امتیاز خاص را در شادکامی کلی فرد بیش از حد بزرگ کنیم.

اد اوبراین برای آزمودن این فریب ذهنی، دو گروه با درآمد‌های بسیار بالا و بسیار پایین را بررسی کرد. در حالی که ناظران بیرونی تصور می‌کردند مرفهان غرق در عیش مدام‌اند و بینوایان در سیاهی مطلق دست‌وپا می‌زنند، واقعیت نشان داد که زیست روزمره‌ی این دو گروه ابدا تفاوت فاحشی با هم ندارد. ناظران خوشی اغنیا را بیش از واقع پنداشته و از اضطراب‌های مدامشان غافل مانده بودند؛ و در مقابل، شادی‌های کوچک و روزمره‌ی طبقات فرودست را نادیده گرفته بودند. خلاصه کلام: زندگی سخت است؛ حتی برای کسانی که هدف حسادت ما هستند (و گاهی مخصوصا برای آنها!)

فریبندگی حسادت زمانی به اوج می‌رسد که نقاط قوت آدم‌های مختلف را کنار هم می‌گذاریم و در ذهن خود «هیولایی کامل و خیالی» می‌سازیم؛ موجودی که موفقیت شغلی فلان دوست، رفاه مالی دیگری، و بخت خانوادگی سومی را یکجا دارد. آنگاه خود را با این معیار موهوم و دست‌نیافتنی می‌سنجیم و در خود احساس شکست می‌کنیم.

احساس حسادت واقعی است، اما تصویری که در خیال می‌آفریند یکسره موهوم است. ما به زندگی‌هایی رشک می‌بریم که اگر پرده برافتد، حاضر به زیستن در آن نخواهیم بود؛ به درآمد‌های کلان غبطه می‌خوریم، اما ساعات کار طاقت‌فرسا و فرساینده‌ی آن را تاب نمی‌آوریم؛ و از همه بدتر، با این پندار که نقصان اخلاقی به معنای شکست کامل است، از حسادت خویش خجل می‌شویم و رنجی بر رنج‌های پیشین خود می‌افزاییم.

مسئله این نیست که حسادت خوب است یا بد؛ مسئله این است که بپذیریم حسادت، همچون اندوه، خشم و اضطراب، بخشی گریزناپذیر از سرشت زیسته‌ی ماست. این انفعالات، پیامی هستند که جان و تن ما برای مراقبت از خویش صادر می‌کنند؛ هشداری از درون که نباید آن را از طریق واپس‌زدن و انکار، به عفونتی روانی بدل ساخت.

تنها اگر شهامت و واقع‌بینی رویارویی با احساسات ناخوشایند خود را داشته باشیم، از انکارشان دست می‌کشیم. آن‌گاه درمی‌یابیم که زیستن، پروژه‌ای مهندسی‌شده برای حذف رنج نیست. نباید این تلخی‌ها را فاجعه یا شکست شمرد؛ آنها خود تاروپود بودن‌اند، بهایی که ناگزیر برای زنده ماندن می‌پردازیم.