جهان در محاصره ابلهان

رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- بنهوفر متفکری سیوهفتساله بود، از خاندانی فرهیخته که استقلال و پرسشگری را با شیر مادر آموخته بود. در روزگاری که بوقهای تبلیغاتی توتالیتر شبانهروز از پیروزیهای موهوم فریاد میزدند و بسیاری از نخبگان برای ماشین کشتار دست میافشاندند، او چشم بر حقیقت نبست. به شبکه مقاومت پیوست و همین بس بود. دستگیریاش پایان کار نبود، بلکه آغازی بود. سلول تگل به آزمایشگاهی بدل شد برای کالبدشکافی بزرگترین فاجعه قرن. بنهوفر در یادداشتهایی که پنهانی بیرون میفرستاد پرسید ملتی با آن کارنامه درخشان در حکمت و هنر چگونه یکباره به توحش درغلتید. پاسخی که داد تحلیلی بود و هشداردهنده. ریشه سقوط را در چیزی یافت که از شرارت کاریتر است و نامی جز حماقت ندارد. در آوریل ۱۹۴۵، پیش از سقوط برلین، اعدامش کردند. اما اندیشهاش ماند، زنگ خطری برای هر جامعهای که با انحطاط فکری روبهرو شود.
حماقت، نه نادانی و نه خطا
به گزارش رویداد۲۴، برای فهم این نظریه باید حماقت را از معنای عامیانهاش جدا کرد. بنهوفر آن را با کمهوشی یکی نمیدانست. حماقت از نظر او نقصی اخلاقی و روانی و ساختاری است که در شرایط خاص اجتماعی گریبان آدمی را میگیرد. او سه پدیده همنام را از آن جدا میکرد.
نخست سفاهت، یعنی بیتدبیری شتابزده. آدمی روزمره بارها نسنجیده رفتار میکند. بنزین را در باک اشتباه میریزد یا از بیاحتیاطی شیشه همسایه را میشکند. اینها زاییده هوس لحظهاند و هرچند خسارت میزنند، کیان اخلاقی جامعه را ویران نمیکنند.
دوم محدودیت شناختی، یعنی عجز. ناتوانی در حل معادلهای دشوار نشان مرز توان فردی است. گاه نوجوانی با اندکی تمرین از پیرمردی جهاندیده پیش میافتد، و این هرگز دلیل برتری اخلاقی یا حماقت دیگری نیست.
سوم جهل ساده. ندانستن قانونی فیزیکی یا خبر نداشتن از رویدادی تاریخی از کمبود مطالعه و ضعف مدرسه میآید و با آموزش و سند برطرف میشود.
حماقت واقعی فرسنگها با این سه فاصله دارد. حماقت زوال آگاهانه و ساختاری قوه سنجش است. احمق قدرت اندیشیدن دارد، اما از به کار بستنش میگریزد. حقایق روشن را میبیند و چشم بر معنایشان میبندد، تا آرامش کاذب ذهنش به هم نخورد. بلاهت نه ناتوانی، که امتناع است.
برونسپاری عقل و آدم الگوریتمی
بیشتر بخوانید:
ذهن در بند یقین | چگونه همه، حتی روشنفکر تسلیم ایدئولوژی میشوند؟
نازیها دیوانه نبودند؛ هیولا شبیه ماست | راز سلولهای نورنبرگ
نخستین اهرم این بیماری واگذاری اختیار اندیشه به مرجعی بیرون از خود است. فاجعه از آنجا آغاز میشود که مردم اراده و عقل خود را به رهبری خودخوانده یا ایدئولوژی تامگرا میسپارند. آنگاه کسی دیگر به تحلیل پیوند علت و معلول نیازی نمیبیند. مرجع بیرونی پاسخها را پیشساخته تحویل میدهد و کسی هم زحمت پرسیدن را به خود نمیدهد.
به گزارش رویداد۲۴، امروز این رویه شکلی تازه گرفته است. در ۲۰۱۴ رابرت هاول، فیلسوف معاصر، آزمایش فکری «اخلاق گوگلی» را مطرح کرد. انسان امروز، به گفته او، حتی قدم زدن در کوچههای شهر را به نقشهیاب سپرده است. برابر بناهای تاریخی میایستد، اما چشمش به خطوط آبی گوشی است تا بداند قدم بعد را کجا بگذارد. هاول میپرسد اگر روزی برنامهای پیدا شود که در دوراهیهای اخلاقی تصمیم بگیرد، بر سر خرد بشر چه خواهد آمد.
امروز آن آزمایش فکری به واقعیت بدل شده است. میلیونها نفر در ظریفترین مناسبات انسانی، در کار و در تشخیص درست از نادرست، به خروجی الگوریتمها تکیه میکنند. بار تفکر انتقادی را از دوش برمیدارند و به ماشین میسپارند. این همان بستر روانیای است که بنهوفر سرآغاز مسخ جامعه میدانست. تاریخ بارها نشان داده است که تسلیم مطلق تودهها به شعارهای فریبا، سرانجامش همیشه ویرانی بوده است.
آماثیا، یا وقتی نادانی افتخار میشود
ستون دوم عمارت حماقت، پافشاری بر جهل و امتناع آگاهانه از آموختن است. ناآگاهی اگر با تواضع و عطش دانستن همراه باشد، دروازه حکمت است. کاهن دلفی سقراط را داناترین یونانیان خواند، چون او با شجاعتی کمنظیر میدانست که جز نادانی خود چیزی نمیداند. فضیلت سقراط در این بود که عمرش را صرف کاویدن تاریکیهای ناآگاهی کرد.
به گزارش رویداد۲۴، ارسطو در برابر این فضیلت از بلایی یاد میکند که یونانیان آماثیا مینامیدند. آماثیا جهل مفتخرانه است. آدمی از بیسوادی و سطحینگری خود شرم ندارد و آن را نشان اصالت میپندارد. در چنین فضایی دعوت به خردورزی و مطالعه و تخصص با ریشخند عوام روبهرو میشود، و اهل دانش به حاشیه رانده میشوند. جهالت پرهیاهو کرسیها را میگیرد و افکار عمومی را هدایت میکند. تاریخ نشان داده که طغیان آماثیا در لحظههای حساس ریشهدارترین سنتهای علمی یک سرزمین را خشکانده است.
مسخ در گله، و حماقت هوشمندانه
ستون سوم همنوایی کورکورانه با موج جمع است. بنهوفر در زندان با حیرت میدید استادان دانشگاه و پزشکان سرشناس و حقوقدانانی که عمری در بهترین مراکز علمی پرورش یافته بودند، یکشبه موازین اخلاقی را لگد کردند و مهرههای حلقهبهگوش ماشین جنایت شدند. آنان فاسد نبودند، بلکه مسخ شده بودند.
نیچه گفته بود برای توده آدمیان حقیقت فینفسه کمترین اهمیت را دارد. آنچه مهم است تعلق به قبیله، حفظ منافع جمعی و ترس از تنهایی است. انسانها حاضرند روشنترین حقایق را فدای همنوایی کنند.
به گزارش رویداد۲۴، کریس رانالی در پژوهشی جدید نشان داده است که افراطگرایی پیش از آنکه از پذیرش یک اندیشه بیاید، از بستن درها به روی شواهد مخالف میآید. فرد گرفتار انسداد فکری داده را با معیار عقلانیت نمیسنجد، با معیار منبع میسنجد. اگر سندی انکارناپذیر از بیرون گروه برسد، بیدرنگ برچسب توطئه میخورد.
روبرت موزیل میان حماقت ساده و حماقت هوشمندانه تمایز میگذاشت. حماقت ساده از کمبود ذهن میآید. حماقت هوشمندانه وقتی پیدا میشود که نخبگان زبانآوری خود را در خدمت توجیه ویرانی به کار میگیرند. این خطرناکترین نوع است، چون با واژگان تخصصی بر تن جنایت و نادانی جامه عقلانیت میپوشاند.
معمای نورنبرگ، یا دیوانسالار ابله
بیشتر بخوانید:
دادگاه نورنبرگ؛ محاکمه شر در برابر تاریخ یا عدالت فاتحان؟
ستدلال بنهوفر در ترجیح حماقت بر شرارت یکی از تکاندهندهترین تحلیلهای تاریخ معاصر است. شرارت آشکار است و نیتش پیداست. وقتی چهره عریان شرارت دیده شود، وجدانها به جنبش میآیند، قانون به کار میافتد و جبههای برای سرکوبش شکل میگیرد. شرارت خود نطفه نابودیاش را میپروراند.
حماقت فریبکار است. نخست اینکه جوامع با آن رواداری حیرتانگیزی دارند. کسی که سخن مهمل میگوید یا بر ناآگاهیاش پافشاری میکند، معمولاً با بیاعتنایی رد میشوند. دوم اینکه حماقت در دیوانسالاری میخزد و صندلیهای قدرت را میگیرد.
نمونهاش در نورنبرگ دیده شد، در پرونده آلبرت اشپر، معمار و وزیر تسلیحات نازی. اشپر فنسالاری تیزهوش و کارآمد بود. در دادگاه گفت از اردوگاههای مرگ خبر نداشته است. قضات این عذر را نپذیرفتند، چون دریافتند که بیخبری مردی در آن اوج قدرت، جز از کورچشمی خودخواسته نمیتواند برخیزد. اشپر با دست خود کسی را نکشت، اما بلاهت فنسالارانهاش چرخهای ماشین جنگی را روان میکرد. در دهههای اخیر هم بارها دیدهایم که فنسالاران با چشم بستن بر واقعیت، جادهصافکن بحرانهای جبرانناپذیر شدهاند.
بنبست استدلال و تجاوز معرفتی
گفتوگو با احمق مثل شطرنج باختن با کبوتر است. هرچه مهرهها را استادانه بچینی، کبوتر سرانجام روی صفحه میپرد، مهرهها را برهم میریزد و با فریاد پیروزی پر میکشد. این تمثیل بنبست عقلانیت را در برابر بلاهت نشان میدهد. احمق سند و استدلال را بیارزش میداند و آنها را دشمنی میانگارد.
ارسطو در فن خطابه سه ابزار اقناع را برمیشمرد: منطق، اعتبار اخلاقی گوینده، و برانگیختن هیجان. هشدار میدهد که در بیشتر کشمکشها منطق در برابر سیل هیجان غرق میشود. کسی که در گرداب حماقت افتاده اصلاً در میدان منطق حاضر نیست. از این رو شعار زیبایی، چون «تحقیق مستقل» در دست او سپری میشود برای سرکوب نقد.
به گزارش رویداد۲۴، ناتان بالانتین پدیدهای دیگر را «تجاوز معرفتی» خوانده است. این تجاوز وقتی رخ میدهد که نخبهای با تکیه بر موفقیتهای پیشین در حوزهای بیگانه با تخصصش حکم قاطع صادر کند. فیزیکدانی دربارهٔ اقتصاد جهان حکم میدهد یا جراحی دربارهٔ سیاست. بالانتین دو ریشه میبیند: غروری که از ستایش مداوم اطرافیان میآید، و برآوردی بیش از حد از تواناییهای عمومی خویش. نخبگان خودشیفته همیشه جامعه را به بیراهه بردهاند.
راه گریز
به گزارش رویداد۲۴، مهار این انحطاط در سه سطح ممکن است. در سطح فردی، پوپر راه را نشان داده است. عیار حقیقتجویی آدمی در آن است که باورهای عزیزش را در برابر قویترین دادههای ابطالکننده بگذارد. خردمند باید شجاعت آن را داشته باشد که بنیادیترین تصوراتش را بیازماید و استدلال مخالف را بشنود، تا از اتاق پژواک رسانهها بیرون بیاید.
در سطح گفتوگو، تمایز ویلیام جیمز میان باورهای مرده و زنده کارگشاست. دانستن شمار سیارات به هویت کسی آسیب نمیزند، اما باورهای مذهبی و سیاسی بافت هویت آدمیاند. اگر به باور زنده کسی حمله شود، بیدرنگ سپر میگیرد و درهای عقل را میبندد. پس باید به جای حمله، شیوه سقراطی را پیش گرفت. پرسشهای گشاده، گامبهگام، تا طرف مقابل خودش به تناقض اندیشهاش برسد و بیآنکه حقارت ببیند، بازنگری کند. در این شیوه اعتبار اخلاقی بر منطق خشک پیروز میشود.
در سطح نهادی باید فرهنگ مخالفت را نهادینه کرد. لویتسکی و زیبلات در چگونه دموکراسیها میمیرند نشان دادهاند که فروپاشی با دو نشانه آغاز میشود: سوءاستفاده قدرتمندان از قانون، و سلب مشروعیت از مخالفان و شیطانی جلوه دادن آنان. جامعه پویا باید ساختارهایی بسازد که نقد از اتهام بیرون بیاید و رکنی از تصمیمگیری شود. آزتکها این را میدانستند. در بزنگاههای سرنوشتساز گروهی از منتقدان گرد میآمدند تا هر گوشه تصمیم را بکاوند، چون بر این باور بودند که خردمند در خلوت خویش تصمیم خطیر نمیگیرد.
بحرانهای بزرگ کمتر ثمره چیرگی ناگهانی شرارت بودهاند. بیشتر آنها از فرسایش آرام تفکر نقادانه زاده شدهاند؛ از چیرگی آماثیا، از دستدرازی معرفتی نخبگان و از واگذاری گوهر عقل به مرجع بیپاسخگو. جامعهای که نقد در آن به حاشیه رانده شود و جهل جای فضیلت بنشیند، پیش از هر دشمن بیرونی از درون فرو میریزد.
حماقت وقتی بر سرنوشت جامعه مسلط میشود که مردم از رنج اندیشیدن بگریزند و آزادی فکر را به بهای آرامشی ظاهری بفروشند. جهان امروز در محاصره ابلهان است و بیش از هر زمان به این یادآوری نیاز دارد که شجاعت اندیشیدن، نخستین و آخرین سپر در برابر بلاهت است.